Alan Turing: Britanya'nın İhtiyaç Duyduğu ve Yıktığı Zihin

00:00:10 Ben Alan Turing. Bu anlatı, tarihsel kaynaklara dayanarak yapay zekâyla

00:00:15 hazırlanmış bir canlandırma. Gerçek ses kaydım değil; duyacağınız cümleler de

00:00:20 kendi konuşmalarımdan alınmadı. Evime hırsız girmişti. Polise başvurdum. Olayın

00:00:25 sonunda yargılanan kişilerden biri bendim. Yıl bin dokuz yüz elli ikiydi.

00:00:29 Soruşturma sırasında başka bir erkekle ilişkim olduğunu söylemiştim. İki

00:00:34 yetişkin arasındaki rızaya dayalı bu ilişki, o dönemin yasalarına göre suçtu.

00:00:39 Hırsızlığı bildirmek için başladığım süreç, özel hayatımın mahkeme önüne

00:00:43 çıkarılmasıyla devam etti. Birkaç yıl önce, ülkemin savaşta ihtiyaç duyduğu

00:00:48 bilgileri elde etmesine yardım ediyordum. Şimdi aynı ülkenin yasaları karşısında

00:00:53 kendimi savunmak zorundaydım. Yaptığım bilimsel çalışmalar değişmemişti.

00:00:58 Değişen, hakkımda açılan dosyanın konusuydu. Ama hayatımı yalnızca o

00:01:02 dosyadan okumaya başlarsak, beni oraya getiren insanı göremeyiz. Bunun için

00:01:07 önce, henüz savaşın da mahkemenin de olmadığı yıllara dönmemiz gerekiyor. Yirmi

00:01:12 üç Haziran bin dokuz yüz on ikide Londra'da doğdum. Okulda matematik ve

00:01:16 bilime duyduğum ilgi, benden beklenen uslu ve düzenli öğrenci görüntüsüyle her

00:01:21 zaman örtüşmüyordu. Bir şeyin nasıl işlediğini anlamak, onu beklenen biçimde

00:01:26 anlatmaktan daha fazla ilgimi çekiyordu. Sherborne'da Christopher Morcom'la

00:01:31 tanıştım. Matematik ve astronomi üzerine konuşabileceğim, merakımı paylaşan bir

00:01:36 arkadaştı. Ona duyduğum bağlılık, ortak derslerden çok daha derindi. Christopher

00:01:41 bin dokuz yüz otuzda öldü. Önümüzde üniversite yılları olduğunu düşünürken,

00:01:46 onun hayatı sona ermişti. Sonraki yıllarda zihnin bedenle ilişkisi ve ölümden

00:01:51 sonra bir şeyin kalıp kalamayacağı üzerine yazdım. Bunlar bir keşfin sonuçları

00:01:56 değil, kaybını anlamaya çalışan genç bir insanın sorularıydı. Bin dokuz yüz otuz

00:02:01 birde Cambridge'deki King's College'da matematik öğrenimine başladım. Dört yıl

00:02:06 sonra kolejin araştırmacı üyeliğine seçildim. Max Newman'ın dersleri beni

00:02:10 matematiğin temellerine, hatta hesap yapmanın ne anlama geldiğine götürdü.

00:02:15 Soruyu şöyle düşünebiliriz: Bir işi adım adım yapmanın kuralları eksiksiz

00:02:20 biçimde yazılabiliyorsa, o işi bir makineye yaptırmanın önünde ne vardır? Bu

00:02:25 sorunun peşinden giderken, hem çok güçlü bir imkânla hem

00:02:28 de aşılması mümkün olmayan bir sınırla karşılaşacaktım.

00:02:32 Birine uzun bir hesap verin. Sonra da her adımını açıkça tarif edin: Hangi

00:02:36 işareti okuyacak, ne yazacak, nereye geçecek? Yönergeler gerçekten eksiksizse,

00:02:41 hesabı yapan kişinin o anda yaratıcı bir fikir bulmasına gerek kalmaz. Kuralları

00:02:46 izlemesi yeterlidir. Ben de hesaplama dediğimiz işlemi, böyle küçük ve kesin

00:02:51 adımlara ayırarak incelemeye başladım. Bin dokuz yüz otuz altıda yazdığım

00:02:56 makalede, karelere bölünmüş bir şerit üzerinde çalışan soyut bir makine tarif

00:03:01 ettim. Makine bir işareti okuyabiliyor, yerine başka bir işaret yazabiliyor ve

00:03:06 şerit boyunca ilerleyebiliyordu. Hangi işlemi yapacağını, bulunduğu durumla

00:03:10 birlikte bir kurallar tablosu belirliyordu. Gerektikçe uzatılabilen

00:03:14 şerit, hesabın hafızasıydı. Bu makineyi bir atölyede kurmam gerekmiyordu. Önce

00:03:19 kâğıt üzerinde tanımlamak, onunla nelerin yapılabileceğini araştırmak için

00:03:24 yeterliydi. Asıl önemli adım bundan sonra geldi. Bir makinenin çalışma

00:03:29 kurallarını da aynı şeride işaretlerle yazabilirdik. Başka bir makine, bu tarifi

00:03:34 okuyarak onun yaptığı hesabı adım adım taklit edebilirdi. Böylece tek bir

00:03:38 evrensel makine, farklı tarifler verildiğinde farklı hesapları

00:03:42 yürütebilirdi. Her yeni iş için yeni bir düzenek kurmak yerine, talimatları

00:03:47 değiştiriyorduk. Aynı mekanizma, başka bir görevi yerine getiriyordu. Buradaki

00:03:52 evrensellik, her şeyi bilmek demek değildi. Modelin içinde tarif edilebilen

00:03:57 hesapları, yeterli zaman ve hafıza sağlandığında yapabilmek demekti. Tam da

00:04:01 bu ayrım, araştırmanın diğer sonucunu görünür kıldı: Kesin biçimde sorulabilen

00:04:06 bazı problemlerin, her durumda doğru yanıt veren bir algoritması yoktu. Bu,

00:04:11 makinelerin henüz yavaş olmasından kaynaklanan bir eksiklik değildi. Sorun

00:04:16 biraz daha beklemekle çözülemiyordu. Bazı durumlar için aradığımız genel

00:04:20 yöntemin kendisi mümkün değildi. Bir yandan hesaplamanın gücünü tarif etmiş,

00:04:25 öte yandan sınırlarını göstermiştim. İkisi aynı hikâyenin parçalarıydı. Alonzo

00:04:30 Church de başka bir yaklaşımla yakından ilişkili bir sonuca ulaşmıştı.

00:04:34 Princeton'a giderek onunla çalıştım; bin dokuz yüz otuz sekizde doktoramı

00:04:39 tamamladım ve İngiltere'ye döndüm. Çok geçmeden, işaretler ve kurallar üzerine

00:04:44 bu düşünceler bambaşka bir ortamda karşıma çıkacaktı. Matematiksel bir soruyu

00:04:49 istediğiniz kadar uzun süre düşünebilirsiniz. Savaşta ele geçirilen

00:04:53 bir mesajın anlamını ise bazen yalnızca zamanında bulursanız işe yarar.

00:04:58 Bir şifreyi çözmek, savaşın bütün sırlarını bir daha kapanmamak üzere açmak

00:05:02 değildir. Bletchley Park'taki işimizin güçlüğü biraz da buydu: Başarıyı yeniden,

00:05:07 sonra yeniden elde etmek zorundaydık. Bin dokuz yüz otuz dokuzda İngiliz şifre

00:05:12 çözme teşkilatına katıldığımda, Almanların Enigma sistemi önümüzde duruyordu.

00:05:17 Makinenin dönen parçaları ve değişen ayarları, harfler arasındaki ilişkiyi

00:05:22 sürekli değiştiriyordu. Farklı haberleşme ağları farklı ayarlar kullanabiliyor,

00:05:27 yeni uygulamalar daha önce işe yarayan yöntemleri boşa çıkarabiliyordu. Üstelik

00:05:32 bu hikâye bizimle başlamamıştı. Polonyalı şifre çözücüler Enigma'ya karşı temel

00:05:37 ilerlemeler sağlamış, savaş öncesinde bilgilerini İngiltere ve Fransa'yla

00:05:41 paylaşmışlardı. Biz o birikimin üzerinde çalışıyor, değişen sisteme yeni yollar

00:05:46 arıyorduk. Elimizdeki ipuçlarından biri, mesajın içinde bulunmasını beklediğimiz

00:05:51 bir ifadeydi. Örneğin düzenli gönderilen bir hava raporunda belirli sözlerin

00:05:56 geçmesi beklenebilirdi. Şifreli harflerle bu olası ifadeyi karşılaştırarak,

00:06:01 hangi ayarların ikisiyle birden uyumlu olacağını araştırıyorduk. Bütün

00:06:05 ihtimalleri tek tek metne çevirmek yerine, çelişki doğuranları hızla

00:06:10 eleyebilirdik. Tasarlanmasına öncülük ettiğim Bombe bu aramayı hızlandırıyordu.

00:06:15 Gordon Welchman'ın eklediği bağlantı düzeni, makinenin çok daha etkili

00:06:19 çalışmasını sağladı. Mühendisler mantıksal yöntemi elektromekanik bir düzeneğe

00:06:24 dönüştürdü; operatörler makineleri çalıştırdı, diğer ekipler kalan

00:06:28 olasılıkları kontrol etti. Düğmeye basınca bütün Alman mesajları önümüze

00:06:33 dökülmüyordu. Ben özellikle Alman deniz kuvvetlerinin kullandığı Enigma üzerine

00:06:38 çalışıyordum. Atlantik'te seyreden ikmal gemileri açısından, zamanında elde

00:06:42 edilen istihbaratın hayati değeri vardı. Kâğıt üzerindeki harfler, laboratuvarın

00:06:47 dışında insanların hayatıyla bağlantılıydı. Sekiz numaralı barakada

00:06:52 birlikte çalıştığım matematikçilerden biri Joan Clarke'tı. İstatistiksel

00:06:56 çözümleme konusundaki becerisi, makinelerin yapması gereken işi

00:07:00 azaltıyordu. Onu yalnızca benim hayatımdaki bir kişi olarak değil, bu

00:07:04 başarının sahiplerinden biri olarak hatırlamak gerekir. Joan'la yakınlaştık ve

00:07:09 bin dokuz yüz kırk birde kısa bir süre nişanlı kaldık. Ben eşcinseldim. Nişan

00:07:14 sona erdi; dostluğumuz devam etti. Bletchley'deki sonuç, tek bir insanın

00:07:19 zekâsından ibaret değildi. Matematik, mühendislik, dinleme, çözümleme ve sürekli

00:07:24 tekrarlanan dikkatli işlerin birleşimiydi. Savaş bittiğinde de bu çalışmaların

00:07:29 büyük bölümü gizli kaldı. Benim önümdeyse artık yeni bir iş vardı: Kâğıt

00:07:33 üzerinde mümkün olduğunu gösterdiğim genel amaçlı hesaplamayı,

00:07:37 gerçekten çalışan elektronik bir makineye dönüştürmek.

00:07:41 Savaştan sonra Ulusal Fizik Laboratuvarı'nda çalışmaya başladım.

00:07:45 Burada, farklı hesaplama görevlerini yerine getirebilecek elektronik bir

00:07:49 bilgisayar için tasarım hazırladım. Projenin adı Otomatik Hesaplama

00:07:54 Motoru'ydu; İngilizce baş harfleriyle ACE. Bir makinenin matematiksel olarak

00:07:59 tarif edilebilmesiyle, güvenilir biçimde üretilebilmesi aynı şey değildir.

00:08:03 Bilgiyi saklayacak, doğru anda geri çağıracak ve işlemler arasında aktaracak

00:08:08 fiziksel bir düzenek gerekiyordu. Tasarımın hayata geçirilmesi beklediğimden

00:08:13 yavaş ilerledi. Bin dokuz yüz kırk sekizde Manchester'a geçtim. Orada elektronik

00:08:18 bilgisayarlar üzerinde zaten çalışan bir ekibe katıldım; Manchester Mark One

00:08:23 çevresindeki çalışmalara ve programlamaya katkıda bulundum. Laboratuvardaki

00:08:28 meslektaşlarım da ACE projesini sürdürdü. Bilgisayarın ortaya çıkışı, tek

00:08:33 kişinin tamamlayıp masaya bıraktığı bir icattan daha karmaşıktı. Bu yıllarda

00:08:38 uzun mesafe koşularına da ciddi zaman ayırıyor, yarışlara katılıyordum. Bir

00:08:42 insanın hayatında aynı anda araştırma, dostluk, yorgunluk ve gündelik uğraşlar

00:08:47 bulunabilir. Beni yalnızca kâğıtların başında duran bir zihin olarak düşünmek, o

00:08:53 hayatın bir bölümünü eksiltir. Hesap yapan makineler geliştikçe, başka bir soru

00:08:58 da giderek önem kazandı: Bir makine yalnızca sayı işlemenin ötesine geçebilir

00:09:03 miydi? Bin dokuz yüz ellide yayımladığım makalede, düşünmek sözcüğünün tanımı

00:09:08 üzerinde sonsuza kadar anlaşmaya çalışmak yerine, sınanabilecek bir durum

00:09:12 önerdim. Buna taklit oyunu dedim. Özündeki fikri şöyle canlandırabilirsiniz: Bir

00:09:17 sorgulayıcı, karşısındakileri görmeden ve seslerini duymadan, yalnızca yazılı

00:09:22 yanıtlarını değerlendiriyor. Uygun biçimde programlanmış bir bilgisayar bu

00:09:27 alışverişe katıldığında, insan olmadığı ne kadar kolay anlaşılır? Bu oyun,

00:09:32 makinenin bilincini matematiksel olarak kanıtlamıyordu. İkna edici cevap

00:09:36 vermekle öznel bir deneyime sahip olmak aynı şey değildir. Ben, makinenin

00:09:41 yapabilecekleri hakkında peşinen hüküm vermek yerine, davranışını incelemeye

00:09:46 açılan bir yol öneriyordum. Öğrenme de bunun bir parçasıydı. Yetişkin bir zihnin

00:09:51 bütün becerilerini baştan yazmaya çalışmak yerine, daha basit bir programla

00:09:56 başlayıp onu deneyim ve eğitim yoluyla geliştirmeyi düşünebilirdik. Elimizde

00:10:01 tamamlanmış bir yapay zihin yoktu; araştırılabilecek bir yaklaşım vardı. Aynı

00:10:06 dönemde dikkatimi, insan yapımı olmayan başka bir karmaşıklık çekiyordu. Canlı

00:10:11 bir doku, başlangıçta birbirine benzeyen parçalardan

00:10:14 nasıl düzenli bir biçim oluşturabiliyordu?

00:10:17 Bin dokuz yüz elli iki yılına ait iki dosyayı yan yana koyun. Birinde doğada

00:10:22 biçimlerin nasıl oluştuğunu araştıran denklemler var. Diğerinde benim hakkımdaki

00:10:27 ceza yargılaması. İkisi farklı kişilerin değil, aynı insanın aynı dönemdeki

00:10:32 hayatına ait. Bilimsel dosyada, canlı dokularda birbiriyle tepkimeye giren ve

00:10:37 çevreye yayılan kimyasal maddeleri inceliyordum. Yayılmanın farkları

00:10:41 gidermesini bekleriz. Fakat uygun tepkimelerle bir araya geldiğinde, küçük

00:10:46 farklar tam tersine büyüyebilir ve düzenli desenler oluşturabilir. Böyle bir

00:10:51 düzende, her ayrıntıyı dışarıdan tek tek yerleştirmek gerekmez. Belirli

00:10:55 koşullarda desen, maddelerin karşılıklı etkileşiminden doğar. O yıl yayımlanan

00:11:00 çalışmam, biçim oluşumu için böyle bir mekanizma öneriyordu; doğadaki bütün

00:11:05 şekilleri tek başına açıkladığını ileri sürmüyordu. İkinci dosya ise bizi

00:11:10 hikâyenin başındaki hırsızlığa geri getiriyor. Polis soruşturmasında, yetişkin

00:11:15 bir erkek olan Arnold Murray'yle ilişkimi açıkladım. O dönemin yasaları,

00:11:20 erkekler arasındaki cinsel ilişkileri, özel hayatta ve karşılıklı rızayla

00:11:24 yaşansa bile cezalandırıyordu. Mart ayında ağır ahlaksızlık olarak adlandırılan

00:11:30 suçtan mahkûm edildim. Bu ifade, bana ilişkin tarafsız bir tanım değil, yasanın

00:11:35 kullandığı suçlamaydı. Hapis yerine sunulan seçenek, cinsel dürtülerimi

00:11:39 baskılamayı amaçlayan hormon uygulamalarına katılma koşuluyla denetim

00:11:44 altında serbest kalmaktı. Bu seçeneği kabul ettim. Fakat diğer seçeneğin hapis

00:11:49 olduğu bir yerde, özgürce alınmış bir tedavi kararından söz edilemez.

00:11:53 Eşcinselliğim tedavi edilmesi gereken bir hastalık değildi. Güvenlik yetkim

00:11:58 kaldırıldı. Savaştan sonra sürdürdüğüm gizli çalışmalara artık devam

00:12:02 edemiyordum. Buna karşılık Manchester'daki araştırmalarım sona ermedi. Biyolojik

00:12:08 biçimlerin oluşumu üzerine çalışmayı sürdürdüm. Burada yalnızca bir çöküş

00:12:12 hikâyesi görmek de, çalışmaya devam ettiğim için uğradığım baskıyı hafif

00:12:17 saymak da yanlış olur. Hayatım zarar görmüştü; ama hayatımın tamamı bu zarardan

00:12:22 ibaret değildi. Önümde hâlâ incelenecek desenler, yapılacak hesaplar ve

00:12:27 konuşulacak meslektaşlar vardı. Devletin hakkımda verdiği hüküm, o çalışmaların

00:12:32 değerini belirlemiyordu. Nasıl bir insan

00:12:34 olduğumu da tek başına o dosya anlatamazdı.

00:12:37 Hikâyenin bundan sonrasını Alan'ın ağzından anlatamayız. Şimdi birinci şahıs

00:12:42 canlandırmasını bırakıyor, yaşamının sonuna ve ardından gelen yıllara dışarıdan

00:12:47 bakıyoruz. Alan Turing, Haziran bin dokuz yüz elli dörtte, kırk bir yaşındayken

00:12:52 evinde öldü. Ölüm soruşturmasında intihar sonucuna varıldı. Resmî bulgu budur.

00:12:57 Ancak bu bulgu, onun son düşüncelerini bildiğimiz ya da ölümünü tek bir kesin

00:13:02 nedene bağlayabileceğimiz anlamına gelmez. Uğradığı baskı da, mahkûmiyetinden

00:13:07 sonra sürdürdüğü bilimsel üretim de belgelerde yer alıyor. Biri diğerini

00:13:11 silmiyor. Geride yalnızca bir ceza dosyası değil; dostluklar, yazışmalar ve

00:13:16 başkalarının sürdürebileceği araştırma yolları kaldı. Hesaplamayı açık bir

00:13:21 matematiksel modelle tarif etmişti. Savaşta şifre çözme çalışmalarına önemli

00:13:25 katkılarda bulunmuştu. Elektronik bilgisayarların tasarımı ve kullanımı

00:13:30 üzerinde çalışmış, makine zekâsını tartışmak için sınanabilir bir yaklaşım

00:13:35 önermişti. Canlılarda desen oluşumunu anlamak için de kimyasal süreçlerle

00:13:39 matematik arasında bir bağ kurmuştu. Bütün bunları tek başına dijital dünyayı

00:13:44 icat etti demeden de anlatabiliriz. Turing'in asıl etkisi, başkalarının

00:13:49 geliştirebileceği düşünme ve çalışma yolları açmış olmasıydı. Kamuoyundaki

00:13:53 karşılığı ise çok daha sonra değişti. İki bin dokuzda Başbakan Gordon Brown,

00:13:58 İngiliz hükümeti adına ona yapılanlar için özür diledi. İki bin on üçte kraliyet

00:14:03 affı geldi. İki bin yirmi birde portresinin bulunduğu elli sterlinlik

00:14:08 banknot dolaşıma girdi. Bir zamanlar yargılanan insanın yüzü, ülkesinin kendini

00:14:13 temsil ettiği simgelerden biri olmuştu. Bu değişim önemliydi. Fakat özür de af

00:14:18 da, yaşayabileceği yılları geri getiremezdi. Şimdi başlangıçtaki sahneye

00:14:22 dönelim. Bir insan evine hırsız girdiği için polisten yardım istiyor; ardından

00:14:27 kendi özel hayatı soruşturmanın konusu oluyor. Bu olayın haksızlığını görebilmek

00:14:32 için, şikâyetçinin büyük bir matematikçi olduğunu bilmemiz gerekir mi? Turing'in

00:14:37 bilime katkıları, neden hatırlanması gerektiğini anlatır. Özgürce yaşama

00:14:42 hakkını ise o katkılar yaratmadı. Bir insanın onurunu korumak için önce ne kadar

00:14:47 yararlı olduğunu hesaplamak zorunda değiliz.