1904'ten 1967'ye: 62 Yıllık Bir Ömür, 1 Bomba ve Oppenheimer'ın Tam Biyografisi

00:00:10 Ben J. Robert Oppenheimer. Bu, tarihsel kaynaklara dayanan bir yapay zekâ

00:00:15 canlandırmasıdır; dinleyeceğiniz sözler özgün bir konuşmamdan alınmadı. Bir

00:00:20 zamanlar devletin çok gizli laboratuvarını yönetiyordum. Şimdi o devlet, kendi

00:00:25 sırlarına yaklaşmama izin verip vermeyeceğini tartışıyordu. Yıl bin dokuz

00:00:30 yüz elli dört. Önümde artık çözülmeyi bekleyen bir fizik problemi değil, yıllar

00:00:35 boyunca birikmiş ifadeler, ilişkiler ve kararlar vardı. Bana sorulan, atom

00:00:40 çekirdeğini ne kadar iyi anladığım değildi. Bana güvenilip

00:00:44 güvenilemeyeceğiydi. Bu bir ceza mahkemesi değildi. Casusluktan hüküm

00:00:49 giymemiştim. Fakat güvenlik iznimi kaybetmek, çalışmalarıma ihtiyaç

00:00:53 duyulduğunda açılan kapıların artık kapanması demekti. O masaya nasıl geldim?

00:00:58 Cevap yalnızca bir bombada ya da tek bir düşmanda değil. Öğrenme isteğimde,

00:01:03 kazandığım nüfuzda ve kendi verdiğim kararlarda da var. Yirmi iki Nisan bin

00:01:08 dokuz yüz dörtte New York'ta doğdum. Babam varlıklı bir tekstil ithalatçısıydı;

00:01:13 annem ressamdı. Evde sanat vardı, bende minerallere, kitaplara ve bilime merak.

00:01:19 Çocukluğum, sonradan anlatılabilecek bir yoksulluktan kurtuluş hikâyesi değildi.

00:01:24 Öğrenmek için geniş imkânlarım vardı. Harvard'da kimyadan fiziğe yöneldim. Bin

00:01:29 dokuz yüz yirmi beşte mezun olduktan sonra Cambridge'e gittim. Oradaki

00:01:34 laboratuvar çalışmaları, aradığım yeri hemen bulduğum bir dönem olmadı. Bir

00:01:39 konuda başarılı olmak, onun her çalışma biçiminde aynı rahatlığı bulacağınız

00:01:44 anlamına gelmiyordu. Beni daha çok çeken, deneyin arkasındaki yapıyı matematikle

00:01:49 anlamaktı. Göttingen'de Max Born ile çalıştım; bin dokuz yüz yirmi yedide

00:01:54 doktoramı tamamladım. Kuantum fiziği, doğanın nasıl anlatılacağına ilişkin

00:01:59 yerleşik alışkanlıkları değiştiriyordu. Ben de bu yeni dilin içine girdim.

00:02:04 Burada her cevap, başka bir soruyu görünür kılabiliyordu. Bir gün ders

00:02:08 anlatırken öğrencilerimde uyandırmak isteyeceğim şey de buydu: Tamamlanmış bir

00:02:13 bilginin hayranlığı değil, henüz anlaşılmamış bir mesele üzerinde

00:02:18 çalışmanın heyecanı. Yıllar sonra, insanları aynı sorunun çevresinde bir

00:02:22 araya getirme yeteneğim, beni üniversite sınıfından çok farklı bir yere

00:02:27 taşıyacaktı. O yerin kapıları halka kapalıydı.

00:02:30 Bir yıldızın kendi ağırlığına karşı koyamadığını düşünün. Onu taşıyan denge

00:02:34 bozulduğunda ne olur? Madde büzülmeye devam edebilir mi? Dışarıdaki bir gözlemci

00:02:39 ne görür? Bin dokuz yüz otuz dokuzda Hartland Snyder ile çalıştığımız soru

00:02:43 buydu. İdeal bir modelde kütleçekimsel çöküşü inceledik. Bu araştırma, sonradan

00:02:48 kara delikleri anlamaya uzanan yolun bir parçası olacaktı. Bombadan önceki

00:02:52 hayatım, yalnızca bombaya hazırlık değildi. Kendi soruları ve sonuçları olan

00:02:56 bir bilimsel hayattı. Bin dokuz yüz yirmi dokuzdan itibaren Berkeley ile Caltech

00:03:01 arasında çalıştım. Öğrencilerimle tartışıyor, araştırma problemlerini

00:03:05 birlikte ele alıyorduk. Bir kişinin her cevabı bilmesinden daha önemli bir şey

00:03:09 vardı: Doğru soruyu fark etmesi ve başkasının fikrinin neden önemli olduğunu

00:03:14 görebilmesi. Fakat üniversitenin dışındaki dünya da değişiyordu. Nazi

00:03:18 Almanyası'nın Yahudilere yönelik zulmü ve ekonomik bunalımın insanların

00:03:22 hayatındaki etkileri, siyasi ilgimi derinleştirdi. Sol çevrelere destek

00:03:26 verdim; yakınlarım arasında Komünist Parti üyeleri vardı. Yıllar sonra, bu

00:03:30 ilişkiler geçmişte kalmış arkadaşlıklar olarak değil, güvenlik dosyasındaki

00:03:34 maddeler olarak karşıma çıkacaktı. Bin dokuz yüz kırkta Kitty ile evlendim.

00:03:39 Peter ve Toni adlarıyla tanınan iki çocuğumuz oldu. Ev hayatı, siyaset ve

00:03:43 fizik, ayrı çekmecelere konulmuş şeyler değildi. Aynı insanın ilişkileri, farklı

00:03:47 zamanlarda farklı anlamlarla okunabiliyordu. Savaşla birlikte atom

00:03:51 çekirdeğindeki enerjinin silaha dönüştürülmesi ihtimali, acil bir meseleye

00:03:55 dönüştü. Nazi Almanyası'nın böyle bir silaha önce ulaşması korkusu,

00:03:59 araştırmacıları harekete geçiren önemli nedenlerden biriydi. Bu, sonucun önceden

00:04:04 bilindiği bir yarış değildi. General Leslie Groves, Manhattan Projesi'nin

00:04:08 askerî yönetimini üstlenmişti. Benim görevim, Los Alamos'ta kurulacak bilimsel

00:04:13 çalışmayı yönetmek olacaktı. Bütün projenin tek yöneticisi değildim; çok daha

00:04:17 büyük bir yapının içindeki laboratuvarın başına geçiyordum. Şimdi gerekli olan,

00:04:21 yalnızca iyi bir fizikçi olmaktan farklıydı. Birbirinden güçlü uzmanları

00:04:26 ortak bir işe bağlamak, anlaşmazlıkların içinden karar çıkarmak ve zaman

00:04:30 daralırken çalışmayı sürdürmek gerekiyordu. Üniversitede yanlış bir yol,

00:04:34 yeniden hesap yapmanızı gerektirirdi. Burada yanlış bir yol, bütün bir programın

00:04:38 zamanını tüketebilirdi. Yine de başarıya ulaşmanın bedelinin, yalnızca

00:04:42 başarısızlıktan kaçınmak olmadığı henüz önümüzde duruyordu.

00:04:46 Los Alamos, bin dokuz yüz kırk üçte çalışmaya başlayan gizli bir

00:04:50 laboratuvardı. New Mexico'da, savaşın sonucu için önem taşıdığı düşünülen bir

00:04:55 hedefin çevresinde insanlar toplanıyordu. Bana sonradan atom bombasının babası

00:04:59 denildi. Fakat o adın tek bir kişiye yazılması, yapılan işi açıklamaya yetmez.

00:05:04 Deneyciler, kuramcılar, mühendisler, teknisyenler ve gündelik hayatı sürdüren

00:05:09 çalışanlar olmadan laboratuvar işlemezdi. Ülkenin başka yerlerindeki tesisler de

00:05:14 bu çalışmanın ayrılmaz parçasıydı. Benim görevimin önemli bölümü, farklı

00:05:19 uzmanlıkların birbirini anlayabilmesini sağlamaktı. Bir ekibin bulduğu sonuç,

00:05:23 diğerinin problemine dönüşebiliyordu. Ayrı ayrı başarılı çalışmaların aynı

00:05:28 hedefe doğru ilerlemesi gerekiyordu. Liderlik bazen bir çözüm üretmek, bazen de

00:05:33 doğru insanların aynı meseleyi birlikte görmesini sağlamaktı. Bu yüzden

00:05:37 hikâyenin en sessiz anları da önemlidir: tartışmalar, raporlar, tekrarlanan

00:05:42 ölçümler. Sonunda görülecek ışığın arkasında, tek bir aydınlanma anı değil,

00:05:47 birikmiş emek vardı. Mayıs bin dokuz yüz kırk beşte Almanya teslim oldu.

00:05:51 Başlangıçtaki korkunun merkezindeki düşman yenilmişti. Fakat Pasifik'te savaş

00:05:56 sürüyordu ve proje durmadı. Artık iki soru birbirinden daha belirgin biçimde

00:06:01 ayrılıyordu: Silah çalışacak mıydı? Çalışırsa ne yapılacaktı? On altı Temmuz

00:06:06 sabahı, gün doğmadan, Trinity denemesi gerçekleştirildi. Çölü aydınlatan

00:06:10 patlama, ilk nükleer silah denemesiydi. Hesaplarla ve deneylerle izlediğimiz

00:06:15 olasılık, gerçek bir olaya dönüşmüştü. Teknik başarı açıktı. Bunun ne anlama

00:06:20 geldiği ise tek bir ölçümle belirlenemezdi. Bir aygıtın çalıştığını

00:06:24 göstermekle, kullanımının sonuçları hakkında doğru karar vermek aynı iş

00:06:28 değildi. Başarıyı görmek, bu ayrımı ortadan kaldırmadı. Tam tersine, artık

00:06:33 ertelenemeyecek hâle getirdi. Laboratuvar, yapılabilirlik sorusuna cevap

00:06:37 vermişti. İnsanlar, kullanım sorusuyla baş başaydı. Ben o sorunun dışında duran,

00:06:42 yalnızca sonucu bekleyen biri değildim. Trinity'den önce, bir bilimsel danışma

00:06:47 panelinin raporunda adım vardı. Hayatımın sonraki kısmını anlayabilmek için,

00:06:52 şimdi o raporun ne söylediğine de bakmamız gerekiyor.

00:06:55 Bazı bilim insanları bombanın bir şehre karşı kullanılmasından önce, insanların

00:07:00 yaşamadığı bir yerde uluslararası gözlemcilere gösterilmesini öneriyordu.

00:07:05 Haziran bin dokuz yüz kırk beşte hazırlanan Franck Raporu, silahlanma

00:07:09 yarışı ve gelecekteki güven ilişkileri konusunda uyarılar içeriyordu. Bütün

00:07:14 bilim insanları aynı şeyi düşünmüyordu. Benim de içinde bulunduğum panel, on

00:07:18 altı Haziran tarihli raporunda farklı bir sonuca vardı. Savaşı bitirebileceğine

00:07:23 inandığımız bir teknik gösteri öneremediğimizi ve doğrudan askerî

00:07:27 kullanıma kabul edilebilir bir alternatif göremediğimizi bildirdik. Bu yüzden,

00:07:32 beni başından beri kullanıma karşı çıkmış ama dinlenmemiş bir insan olarak

00:07:36 anlatmak doğru olmaz. Sonraki itirazlarım, önceki tutumumu ortadan kaldırmaz.

00:07:41 Kullanım emrini ben vermedim; fakat karar çevresindeki bilimsel danışmanlığın

00:07:46 içindeydim. Altı Ağustos'ta Hiroşima, dokuz Ağustos'ta Nagazaki atom

00:07:50 bombalarıyla vuruldu. Bu adlar yalnızca savaş tarihindeki iki tarih değildir.

00:07:55 Şehirler, ölümler, yaralanmalar ve yaşamları geri dönülmez biçimde değişen

00:07:59 insanlardır. Onları bir bilim insanının vicdanını anlatmak için kullanılan arka

00:08:04 plana indirgeyemeyiz. Olanlar karşısında ne hissettiğim, hayatımı anlamaya

00:08:09 çalışanların sorduğu bir sorudur. Ama bütün meselenin merkezi yalnızca benim

00:08:13 duygularım değildir. Bilimsel başarı ile insan kaybı, aynı hikâyede birbirini

00:08:18 silmeden durmak zorundadır. Savaşın ardından, atom enerjisinin uluslararası

00:08:23 denetimi için çalıştım. Bilginin sonsuza kadar yalnızca bir ülkenin elinde

00:08:27 tutulabileceğine güvenmiyordum. Başka devletlerin de silah geliştirebileceği bir

00:08:32 dünyada, daha fazla silahın mutlaka daha fazla güvenlik sağlayacağı sonucu

00:08:37 kendiliğinden çıkmıyordu. Bin dokuz yüz kırk dokuzda Sovyetler Birliği ilk atom

00:08:42 bombası denemesini gerçekleştirdi. Yeni tartışma, çok daha yıkıcı olabilecek

00:08:46 hidrojen bombası programıydı. Başkanlığını yürüttüğüm Genel Danışma Komitesi, o

00:08:51 aşamada bütün kaynaklarla bu programa yüklenilmesine karşı çıktı. Teknik

00:08:55 belirsizlikler, strateji ve kitlesel yıkımın sonuçları birlikte

00:08:59 değerlendiriliyordu. Bu, bütün nükleer silah çalışmalarından çekildiğim anlamına

00:09:04 gelmiyordu. Aynı komite başka askerî programların güçlendirilmesini de

00:09:09 öneriyordu. Tutumum, sonradan kolayca çizilebilen saf bir barış kahramanı

00:09:13 portresine sığmıyordu. Başkan Truman programın ilerlemesine karar verdi.

00:09:17 Politika tartışmasını kaybetmiştim. Çok geçmeden, politika hakkındaki

00:09:22 görüşlerimin kendisi, bana güvenilip

00:09:24 güvenilemeyeceğinin sorgulanmasında kullanılacaktı.

00:09:27 Aralık bin dokuz yüz elli üçte güvenlik iznim askıya alındı. İdari bir inceleme

00:09:32 istedim. Ertesi bahar, hayatımın farklı dönemleri aynı dosyanın içinde yeniden

00:09:37 bir araya getirildi. Geçmiş siyasi ilişkilerim, hidrojen bombası konusundaki

00:09:41 tutumum ve güvenlik görevlilerine verdiğim ifadeler sorgulandı. Eski bir olay

00:09:46 özellikle öne çıktı: Arkadaşım Haakon Chevalier'in, Sovyetlere bilgi

00:09:50 aktarılmasına ilişkin bir yaklaşımı bana iletmesi ve benim bunu reddetmem. Fakat

00:09:55 güvenlik görevlilerine olayı anlatırken tutarlı davranmamıştım. İlk anlatımımı

00:10:00 değiştirdim. Yıllar sonra bu çelişkiler, dürüstlüğüme ilişkin iddiaların

00:10:05 merkezine yerleştirildi. Beni anlamak için kendi hatalarımı da görmek gerekir.

00:10:09 Haksız bir sürece uğramak, geçmişteki her kararımın doğru olduğu anlamına

00:10:14 gelmez. Oturumlarda eski çalışma arkadaşlarım konuştu. Edward Teller,

00:10:18 sadakatime ilişkin inancını belirtirken, güvenlik kararlarında benim muhakememe

00:10:23 dayanılması konusunda çekincelerini ifade etti. Başkaları beni savundu. Bir

00:10:28 zamanlar aynı projede çalışan insanların farklı yönlere ayrılması, artık kişisel

00:10:33 bir anlaşmazlığın ötesinde sonuçlar doğuruyordu. Sorgulanan mesele bir ceza

00:10:37 mahkemesinde casusluğumun kanıtlanması değildi. Gizli bilgilere erişimime izin

00:10:42 verilip verilmeyeceğiydi. Sadakatsizliğe ilişkin kanıt bulunmadığını söylemek

00:10:47 ile güvenlik iznini korumak, kurumun kararında aynı sonuca dönüşmedi. Yirmi

00:10:51 dokuz Haziran bin dokuz yüz elli dörtte Atom Enerjisi Komisyonu, iznimin

00:10:56 verilmemesi yönündeki kararı dört üyenin kabul, bir üyenin ret oyuyla onayladı.

00:11:01 Beni yıllarca kararların içine alan sistem, şimdi dışarıda tutuyordu. Bu

00:11:05 dışlanmanın anlamını, tümüyle susturulmakla karıştırmayalım. Bin dokuz

00:11:09 yüz kırk yediden beri Princeton'daki İleri Araştırmalar Enstitüsü'nü

00:11:14 yönetiyordum ve oradaki görevim sürdü. Konferanslar verebilir, yazabilir, bilim

00:11:18 insanlarıyla çalışabilirdim. Kapanan kapı, özellikle gizli devlet danışmanlığına

00:11:23 açılan kapıydı. Yine de fark büyüktü. Bir konuda konuşabiliyor olmakla, o

00:11:28 konudaki kararların alındığı yere çağrılmak aynı şey değildir. Bir zamanlar

00:11:32 ne yapılması gerektiği sorulan insan, artık niçin dinlenmemesi gerektiği

00:11:37 tartışılan insan olmuştu. Bu hikâye burada bitse, yalnızca bir düşüş hikâyesi

00:11:42 olurdu. Oysa benim hayatım da hakkımda verilen kararın

00:11:45 tarihi de devam etti. İkisi aynı anda sona ermeyecekti.

00:11:48 Şimdi birinci şahıs canlandırmasını bırakıyor, Oppenheimer'ın hayatına

00:11:53 dışarıdan bakıyoruz. Bin dokuz yüz altmış üçte Başkan Lyndon Johnson, kendisine

00:11:58 Enrico Fermi Ödülü'nü verdi. Bir zamanlar güvenlik iznini elinden alan devlet,

00:12:03 bu kez bilimsel ve idari katkılarını onurlandırıyordu. Fakat ödül, elli dört

00:12:08 kararının kaldırılması değildi. Oppenheimer, İleri Araştırmalar

00:12:12 Enstitüsü'nü bin dokuz yüz altmış altıya kadar yönetti. On sekiz Şubat bin dokuz

00:12:18 yüz altmış yedide, altmış iki yaşında, gırtlak kanserinden öldü. Hayatı,

00:12:22 bombadan sonraki bütün yılları boşluğa düşmüş bir adamın hayatı değildi. Bilime,

00:12:28 düşünceye ve kurumlara katkısı sürmüştü. Hakkındaki karar ise ondan çok daha

00:12:33 uzun yaşadı. On altı Aralık iki bin yirmi ikide Amerika Birleşik Devletleri

00:12:38 Enerji Bakanlığı, bin dokuz yüz elli dört kararını kaldırdı. Gerekçe, sürecin

00:12:43 kurumun kendi kurallarına uymaması ve bu ihlallerin adil değerlendirmeyi

00:12:48 zedelemesiydi. Bu bir ceza mahkûmiyetinden af değildi; Oppenheimer o süreçte

00:12:53 casusluktan hüküm giymemişti. Bakanlık, onlarca yıl sonra bütün güvenlik

00:12:57 değerlendirmesini yeniden yapmadığını da açıkça belirtti. Tarihî kayıttaki bir

00:13:02 haksızlığı düzeltmek, geçmişi yeniden yaşamak değildir. Şimdi biri bin dokuz yüz

00:13:08 kırk beşte, diğeri elli dörtte oluşmuş iki kaydı yan yana tutabiliriz. İlkinde,

00:13:13 silahın doğrudan askerî kullanımına alternatif göremediğini bildiren panelde

00:13:18 adı var. İkincisinde, adil olmayan bir güvenlik sürecinin konusu. Birindeki

00:13:23 sorumluluk, diğerindeki haksızlığı haklı çıkarmaz. Birindeki haksızlık da

00:13:28 ötekindeki sorumluluğu silmez. Onu yalnızca suçlu ya da yalnızca kurban

00:13:32 olarak anlatmak, bu iki kayıttan birini kapatmak olur. Açılıştaki masaya son kez

00:13:38 dönelim. Bir ülke, bir bilim insanına ne zaman güvenir? Yalnızca istediği sonucu

00:13:43 getirdiğinde mi? Peki bilim insanı, karar verme gücü sınırlı diye kendi

00:13:47 önerilerinin sonuçlarından bütünüyle uzak durabilir mi? Oppenheimer'ın hayatı,

00:13:53 bu sorulara kolay bir cevap vermiyor. Bize daha zor bir görev bırakıyor: Aynı

00:13:58 insanda başarıyı, sorumluluğu, yanılgıyı ve uğradığı haksızlığı birlikte

00:14:02 görebilmek. Çöldeki ışık bir anlıktı. Onun ardından

00:14:06 verilmesi gereken kararlar, tek bir ömre sığmadı.