İlber Ortaylı: Bir İnsan Bu Kadar Şeyi Nasıl Öğrenir?

00:00:10 Ben İlber Ortaylı. Dinleyeceğiniz bu metin, hayatıma ve çalışmalarıma dair

00:00:16 kaynaklardan hareketle yapay zekâ marifetiyle hazırlanmış bir

00:00:20 canlandırmadır; doğrudan kayda alınmış şahsi sesim değildir. İnsanlar

00:00:25 ekseriyetle bir tarihçiyi ömrünün kemal çağında; kürsülerde, konferans

00:00:30 salonlarında ya da ciltlerce kitabın ardında tanır. Bir sual tevcih edilir;

00:00:35 zihniniz bir anda başka bir asra, bambaşka bir coğrafyaya uzanır. Dışarıdan

00:00:40 bakan için bu zahmetsiz bir ezber gibi görünebilir. Oysa o birkaç dakikalık

00:00:46 muhakemenin arkasında, kütüphanelerde çürütülen dirsekler, tozlu vesikalar ve

00:00:51 yetmiş küsur yıllık bir ömür vardır. Bir insanın bunca malumatı nereden

00:00:56 devşirdiğini anlamak için, herkesin bildiği o şöhretli yıllardan değil; henüz

00:01:02 hiçbir unvanın, hiçbir kitabın olmadığı o sessiz başlangıçtan yola çıkmak

00:01:07 gerekir. Benim hikâyem İstanbul’da, bir sarayda başlamadı. Yirmi bir Mayıs bin

00:01:12 dokuz yüz kırk yedi... İkinci Cihan Harbi’nin hemen ertesinde, Avusturya’nın

00:01:18 Bregenz kentindeki bir mülteci kampında dünyaya geldim. Kırım Tatarı bir ailenin

00:01:23 çocuğu olarak... İki yaşımdayken Türkiye’ye hicret ettik. Doğduğum

00:01:28 topraklar başka, köklerimin uzandığı Kırım başka, büyüyeceğim memleket başkaydı.

00:01:34 Bu üç durağı bir biyografide peş peşe okuyup geçebilirsiniz: Avusturya, Kırım ve

00:01:39 Türkiye. Oysa her biri bambaşka bir dünyanın kapısını aralar. Daha kendi

00:01:44 lisanını dahi seçemeyecek yaştaki bir çocuğun dünyasına, birden fazla vatan ve

00:01:50 birden fazla kültür düşmüştü. Elbette bir doğum yeri insanın istikbalini tek

00:01:55 başına tayin etmez; lakin dünyaya nereden bakacağını fısıldar. İlk ve orta

00:02:01 tahsilim İstanbul ile Ankara arasında geçti. Bin dokuz yüz altmış beşte Ankara

00:02:06 Atatürk Lisesi’ni ikmal ettim. O sıralarda oturan genç için henüz 'profesör'

00:02:11 unvanı yoktu, raflarda bekleyen kitaplar yoktu; yalnızca öğrenmeye teşne, merak

00:02:17 eden bir zihin vardı. Bir insanın sonraki muvaffakiyetlerini peşinen cebine

00:02:22 koyarsanız, o yolu yürürken çektiği zahmeti ve hakiki hikâyeyi yok edersiniz.

00:02:28 Bregenz’den İstanbul’a, oradan Ankara’ya uzanan bu hat; ileride Viyana’ya ve

00:02:33 Chicago’ya da varacaktı. Fakat uzak şehirlere gitmek tek başına insanı âlim

00:02:39 kılmaz. Asıl mesele, o şehirlerin kütüphanelerinde hangi suallerin peşine

00:02:44 düşeceğiniz ve hangi metinlerle yüzleşeceğinizdir.

00:02:47 Ankara Üniversitesi’nde Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde ve tarih bölümünde eğitim

00:02:53 aldım. Bir tarafta kurumlar, yönetim ve toplum; diğer tarafta geçmişin nasıl

00:02:58 araştırılacağı vardı. Bu iki yol, sonraki çalışmalarımda birbirinden kopmadı.

00:03:04 Ardından Viyana’da Slav dilleri ve Doğu araştırmalarıyla ilgilendim. Chicago

00:03:09 Üniversitesi’nde yüksek lisans çalışmamı Halil İnalcık’la yaptım. Bunlar

00:03:15 yalnızca özgeçmişe yazılacak şehir adları değildir. Aynı kişinin, farklı

00:03:20 akademik çevrelerde yeniden öğrenci olması demektir. Benimle ilgili anlatılarda

00:03:25 sık sık bildiğim diller sıralanır. Fakat bir liste, o dillerin çalışma masasında

00:03:31 ne işe yaradığını anlatmaz. Almanca, Rusça ya da Farsça bilmek, yalnızca başka

00:03:37 bir dilde konuşabilmek değildir. Bir metne, araya başka birinin açıklamasını

00:03:42 koymadan yaklaşma imkânıdır. Yine de kelimeleri çözebilmekle, metni anlamak

00:03:47 aynı şey değildir. Bunu basit bir örnekle düşünelim. Eski bir belgede tanıdık

00:03:53 bir unvan görüyorsunuz. Bugün o kelimeyi kullanıyor olmanız, o dönemde aynı

00:03:58 yetkileri anlattığını göstermez. Kim yazmış? Kime yazmış? Hangi tarihte?

00:04:03 Karşılaştırılabilecek başka kayıt var mı? Bunlar, tek bir kelimenin arkasından

00:04:09 çıkan yeni sorulardır. Bu varsayımsal örnek, tarihçilik eğitimindeki temel

00:04:14 ayrımı görünür kılıyor: Başkasının yazdığı cevabı öğrenmek başka, o cevabın

00:04:20 hangi kanıta dayandığını araştırmak başkadır. Chicago’daki çalışmamı yalnız

00:04:25 başına yetişmiş bir insanın hikâyesi olarak anlatamayız. Öğretmenler,

00:04:30 üniversiteler, kütüphaneler ve tartışma ortamları bu yolun içindeydi. Bir adın

00:04:36 tanınır hâle gelmesi, arkasındaki bütün diğer adları silmez. Öğrenme

00:04:40 yolculuğumun bir başka parçası da seyahatti. Yükseköğrenim yıllarımda Halep,

00:04:46 Şam, Beyrut, Kudüs ve Amman’ı gördüm. Bir kent, yalnızca kitapta geçen bir ad

00:04:51 olmaktan çıkabiliyordu. Fakat orada bulunmak, geçmişini kendiliğinden

00:04:56 açıklamıyordu; görüleni yine okumayla ve soruyla tamamlamak gerekiyordu. Şimdi

00:05:02 önümde yeni bir eşik vardı. Diller öğrenmek, şehirler görmek, iyi hocalarla

00:05:07 çalışmak önemliydi. Ama araştırmacı olabilmek için bunları kendi sorumun

00:05:12 etrafında bir araya getirmeliydim. O soru, sarayın en gösterişli salonunda

00:05:18 değil, yerel idarenin gündelik işlerinde karşıma çıktı.

00:05:22 Bir imparatorluğu anlatırken önce hangi görüntü gelir? Bir hükümdar, bir savaş,

00:05:27 bir harita. Benim doktora çalışmamın başlığında ise mahallî idareler vardı:

00:05:32 Tanzimat Sonrası Mahalli İdareler. Başlık ilk bakışta kuru gelebilir. Şimdi onu

00:05:38 bir kasabanın içine taşıyalım. Bir yolun onarılması gerekiyor. Talep kime

00:05:43 gidecek? Parayı kim ayıracak? Kararın uygulandığını kim denetleyecek? Bu,

00:05:48 arşivde bulduğum belirli bir olay değil; araştırdığım soruları canlandırmak için

00:05:54 kurulmuş bir örnek. Çünkü bir yönetim, yalnızca en tepesindeki kişinin adıyla

00:05:59 anlaşılmaz. İnsanların onunla nerede ve nasıl karşılaştığı da önemlidir.

00:06:05 Tarihçinin önüne bazen bir savaş planı değil, sıradan görünen bir kayıt gelir.

00:06:10 Doğru sorularla okunduğunda o kayıt, bir kurumun nasıl işlediğini gösterebilir.

00:06:16 Osmanlı Devleti’nde Kadı adlı çalışmamda da mahkemelerin ve kadıların işleyişini

00:06:21 arşiv kaynaklarıyla ele aldım. Bir unvanı tanımakla, o görevin gündelik

00:06:26 hayattaki karşılığını anlamak arasındaki mesafe burada yeniden karşımıza çıkar.

00:06:32 Hangi yetki kime ait? Hangi iş başka bir görevliye bırakılıyor? Bir kurumun adı

00:06:38 aynı kalırken çalışma biçimi değişiyor mu? Bin dokuz yüz yetmiş dokuzda, Osmanlı

00:06:43 İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu üzerine çalışmamla doçent oldum. İmparatorluğun

00:06:49 En Uzun Yüzyılı’nda ise on dokuzuncu yüzyıldaki dönüşümü farklı yönleriyle ele

00:06:54 aldım. Yönetim, hukuk, eğitim ve gündelik hayat, aynı hikâyenin birbirine değen

00:07:00 parçalarıydı. Bir yüzyıl takvimde her zaman yüz yıldır. Kitabın başlığındaki

00:07:05 uzunluk ise takvim hesabı değildi. Bu, bir dönemin içinde biriken değişimlere

00:07:11 bakmanın yoluydu. Eski düzenle yeni kurumları, yalnızca hangisinin önce

00:07:16 geldiğini sıralayarak anlayamazdınız. Bu çalışmalar, sonradan duyacağınız kısa

00:07:21 cevapların arkasındaki uğraşın bir bölümünü gösterir. Hafızada bir tarih

00:07:26 tutmak yetmiyordu. O tarihin başka bilgilerle ilişkisini kurmak, kaynakları

00:07:32 karşılaştırmak ve araştırmayı başkalarının inceleyebileceği bir metne

00:07:36 dönüştürmek gerekiyordu. Fakat kendi hayatımın çizgisi de düz ilerlemedi.

00:07:42 Araştırmalar devam ederken, çalıştığım üniversiteden ayrıldığım bir dönem geldi.

00:07:47 Sonraki duraklarım yalnızca yeni kitaplar değil,

00:07:51 yeni sınıflar ve sonunda bir müze olacaktı.

00:07:54 Bin dokuz yüz seksen üçte üniversitedeki görevimden istifa ettim. Ardından

00:07:59 farklı ülkelerde misafir öğretim üyeliği, seminer ve konferanslarla çalışmayı

00:08:05 sürdürdüm. Bir kurumdan ayrılmakla, araştırmanın ve öğretmenin sona ermesi

00:08:10 aynı şey değildi. Bin dokuz yüz seksen dokuzda profesör oldum ve Ankara

00:08:15 Üniversitesi’nde idare tarihi alanının başına geçtim. Daha sonra Galatasaray

00:08:21 Üniversitesi’nde hukuk tarihi dersleri verdim. Öğretim hayatım, tek bir şehirde

00:08:27 ve tek bir dinleyici topluluğunda geçmedi. Bu yolun başında bir öğrenci olarak

00:08:32 Halil İnalcık’la çalışmıştım. Şimdi ders anlatan taraftaydım. Aradaki değişim

00:08:38 yalnızca unvanda değildi: Araştırırken kendiniz için çözdüğünüz bir meseleyi,

00:08:43 başka birinin takip edebileceği biçimde kurmanız gerekiyordu. Bildiğiniz

00:08:49 ayrıntılar çoğaldıkça, hepsini aynı anda anlatmak çözüm olmuyordu. Sonra iki bin

00:08:55 beş geldi. Topkapı Sarayı Müzesi Başkanlığı görevine başladım. Bu görevi

00:09:00 iki bin on ikiye kadar sürdürdüm. Hikâyenin başındaki göçmen kampını

00:09:05 hatırlayın. Şimdi karşımızda bir saray var. Ama bu, saraya kabul edilen bir

00:09:10 hükümdarın masalı değil. Ben oraya bir hanedanın üyesi olarak değil, bir tarihçi

00:09:16 olarak gelmiştim. Saray, çalışma sorumluluğunun bir parçasıydı. Bir müzeyi

00:09:21 düşünün. Ziyaretçi bir nesnenin önünde durur. Onun pahalı ya da eski olduğunu

00:09:27 öğrenebilir. Fakat bunlar yeterli değildir. Kim yapmış, kim kullanmış, hangi

00:09:33 ihtiyaç için üretilmiş? Nesneyi yalnızca seyretmekle, içinde bulunduğu dünyayı

00:09:38 anlamak arasında yine bir mesafe vardır. Üniversite ile müzenin ortak meselesi

00:09:44 buydu: Bilgiyi korumak ve başka birine ulaştırmak. Bu işi tek kişi yapmaz.

00:09:49 Müzenin çalışanları, araştırmacıları ve koruma uzmanları da hikâyenin içindedir.

00:09:55 Bir yöneticinin biyografisi, kurumun bütün emeğinin yerine geçemez. Fakat müzeye

00:10:01 gelmeyen, üniversitede dersime girmeyen insanlar da vardı. Onlarla nerede

00:10:06 karşılaşacaktık? Bir sonraki sınıfın kapısında öğrenci listesi bulunmayacaktı.

00:10:12 Bazen bir televizyon ekranı, bazen de bir kitapçıdaki raf yeterli olacaktı.

00:10:17 İki bin birde Aydın Doğan Ödülü bana tarih alanında verildi. Gerekçede akademik

00:10:23 çalışmalarımın yanında, tarihi daha geniş kesimlere ulaştırma çabam da yer

00:10:28 alıyordu. Yani halka anlatmak, hayatıma kısa internet videolarıyla sonradan

00:10:33 eklenmiş bir iş değildi. Televizyon programları, konferanslar, kitaplar. Her

00:10:39 birinin dinleyicisi farklıydı. Bir üniversite öğrencisinin bildiği kavramı,

00:10:44 ilk kez tarih programı izleyen birinin de bildiğini varsayamazdınız. Konuyu

00:10:49 basitleştirmekle, açıklamayı anlaşılır kılmak arasındaki fark burada önem

00:10:55 kazanır. Seyahatnamemde İran’dan Balkanlara, Kafkasya’dan Akdeniz’e uzanan

00:11:00 gözlemler bir araya geldi. Türkiye’nin çevresine bakmak, başka ülkeleri yalnızca

00:11:05 arka plan olarak kullanmak değildi. Birbirine değen coğrafyaları birlikte

00:11:11 düşünmekti. Bir kentte gördüğünüz yapı, başka bir kentteki biçimi

00:11:15 hatırlatabilir; benzerliği fark ettikten sonra, gerçekten nasıl bir ilişki

00:11:20 olduğunu araştırmanız gerekirdi. Zaman Kaybolmaz, Nilgün Uysal’ın hazırladığı

00:11:26 söyleşi kitabıydı. Bu kez inceleme konusu yalnızca geçmiş yüzyıllar değil, kendi

00:11:31 hayatımın geçtiği çevreler ve karşılaştığım insanlardı. Bir biyografi,

00:11:36 diploma ve görevleri sıralayabilir. Söyleşide ise bu durakların arasındaki

00:11:42 yaşam da yer bulur. İki bin on dokuzda yayımlanan, Yenal Bilgici’nin hazırladığı

00:11:47 Bir Ömür Nasıl Yaşanır? başka bir soruya açıldı. Artık yalnızca geçmişi nasıl

00:11:53 anlayacağımızı değil, kendi zamanımızı neyle dolduracağımızı konuşuyorduk.

00:11:58 Eğitim, dil, seyahat, kitap, müzik ve insanlarla karşılaşmalar bu konuşmanın

00:12:03 parçalarıydı. Benim yolculuğumu bir başarı formülü diye kopyalamak, hikâyeyi

00:12:09 eksiltir. Herkes aynı öğretmenlere, imkânlara ve yolculuklara sahip değildir.

00:12:14 Bu yaşamdan alınabilecek şey, bütün durakları tekrarlama zorunluluğu değil;

00:12:19 öğrenmenin tek bir yaşa, tek bir şehre ya da tek bir konuya kapanmaması üzerine

00:12:25 düşünmektir. Başta sorduğumuz soruya şimdi daha yakınız: Bunca bilgi nereden

00:12:30 geliyor? Karşımızda tek bir cevap değil, yıllara dağılmış ilişkiler var. Kitapla

00:12:36 şehir, dille belge, öğretmenle öğrenci arasında kurulan ilişkiler. Ve kendi

00:12:41 hayatımı anlatırken bile, yalnızca benden söz etmiş olmuyoruz. Çünkü öğrenilmiş

00:12:47 bir şey, başka birinin sorusuna değdiğinde

00:12:50 artık yalnızca onu öğrenen kişiye ait değildir.

00:12:53 Burada birinci şahıs canlandırması sona eriyor. İlber Ortaylı’nın yaşamının son

00:12:59 bölümüne artık dışarıdan bir anlatıcıyla bakıyoruz. İlber Ortaylı, on üç Mart

00:13:04 iki bin yirmi altıda, yetmiş sekiz yaşında hayatını kaybetti. Ölümünü anlatmak

00:13:10 için ona son bir söz, son bir düşünce ya da belgelenmemiş bir veda sahnesi

00:13:15 eklememize gerek yok. Hayatının izlerini taşıyan kitaplar, dersler, programlar

00:13:21 ve kurumsal kayıtlar zaten önümüzde. Bu izlerin hepsi aynı şeyi anlatmıyor.

00:13:26 Akademik çalışmalar, belirli soruların peşinden giden araştırmacıyı gösteriyor.

00:13:32 Söyleşi kitapları, kendi yaşamını anlatan kişiyi. Televizyon kayıtlarıysa belli

00:13:37 bir anda, belli bir soruya cevap veren konuşmacıyı. Bunlardan birini alıp bütün

00:13:43 hayatının yerine koymak, diğerlerini görünmez kılar. Onu yalnızca hızlı

00:13:48 cevapların sahibi olarak hatırlamak, cevaba ulaşmak için geçen yılları

00:13:53 unutturabilir. Yalnızca görevlerini sıralamak ise öğrenciliğini, farklı

00:13:58 şehirlerdeki eğitimini ve öğretmenlerini aradan çıkarır. Bir insanın tanınmış

00:14:04 yüzü, bütün hayatı değildir. Bu biyografinin bize sunduğu yol da onun her

00:14:09 değerlendirmesine katılmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Tarihçinin

00:14:14 metni okunabilir, kanıtları incelenebilir, yorumları başka araştırmalarla

00:14:19 karşılaştırılabilir. Bir yazarı ciddiye almakla, söylediklerini sorgulanamaz

00:14:25 kabul etmek aynı şey değildir. Şimdi başlangıçtaki kısa videoya dönelim. Bir

00:14:30 soru geliyor, cevap başka bir şehre ve başka bir yüzyıla uzanıyor. Bu kez

00:14:35 görüntünün arkasında daha fazlasını görebiliyoruz: Bregenz’de başlayan bir

00:14:41 hayat, İstanbul ve Ankara’daki okul yılları, Viyana’da öğrenim, Chicago’da

00:14:46 Halil İnalcık’la çalışma, arşivler, sınıflar ve Topkapı. Aralarındaki yolu bir

00:14:51 efsaneye çevirmeden de etkileyici bulabiliriz. Göçmen kampındaki çocuk

00:14:56 geleceğini bilmiyordu. Öğrenciyken, sonradan yazacağı bütün kitaplar henüz

00:15:02 yazılmamıştı. Geriye bakınca düz bir çizgi gibi görünen şey, yaşanırken

00:15:07 tamamlanmamış bir hayattı. İlber Ortaylı’nın hikâyesi, her şeyi bilen bir

00:15:12 insan masalı olarak değil, öğrenmeye ayrılmış bir ömür olarak anlatıldığında

00:15:18 daha görünür oluyor. Ekrandaki cevap bitiyor. Fakat o

00:15:21 cevabın dayandığı kitabı açmak, bizim elimizde kalıyor.