Bezmiâlem Valide Sultan: Bir Hastane İçin Neden Bir Ada Vakfetti?

00:00:10 Ben Bezmiâlem Valide Sultan. Yapay zekâ bu kez kelimeleri benim yerime dizdi;

00:00:16 tarihin içinden gelen hikâyemi benden duymanız için. Bir hastane düşünün...

00:00:21 Masraflarını karşılamak için vakfedilmiş bir adası olsun. Kulağa inanılmaz gelse

00:00:26 de kurduğum şifa kapısının vakfiyesinde tam olarak bu yazıyordu. Zeytinliklerin,

00:00:31 dükkânların, un değirmenlerinin yanında, denizin ortasında koca bir ada... O ada

00:00:37 ile İstanbul’daki dertli bir hastanın yatağını birbirine mühürleyen şey, o

00:00:42 toprağın geliriyle yaşatılacak bir merhametti. Ama asıl çarpıcı olan bir

00:00:47 adayı vakfetmek değil; o kararı alan kadının kim olduğudur. Ben sarayda

00:00:51 doğmadım. Bir prenses değildim. O devasa kapılardan içeri küçük, isimsiz bir

00:00:57 cariye olarak girdim. Nerede ve ne zaman doğduğumu tarih bile açıkça söyleyemez;

00:01:02 çocukluğum karanlıktadır. Belgeler geçmişime dair tek bir kelime etmezken,

00:01:07 aynı devletin arşivleri yıllar sonra kurduğum kütüphanenin nöbet günlerini dahi

00:01:12 kaydedecekti. Hayatım, işte bu unutulmuş çocukluk ile o nizamlı devlet aklı

00:01:17 arasındaki köprüdür. Sarayda yetiştim, Sultan İkinci Mahmud’un hanımı oldum. Bin

00:01:23 sekiz yüz yirmi üçte oğlum Abdülmecid kucağımdaydı. O gün henüz hiçbir taşın

00:01:28 üzerinde adım yoktu. Dışarıdan bakınca her şey parlak bir yükseliş çizgisi gibi

00:01:33 durur: cariyelikten cihan padişahının anneliğine... Oysa unvanlar hikâyeyi

00:01:38 özetler, insanı anlatmaz. Kaderi iki dudağın arasına sıkışmış bir kız

00:01:43 çocuğundan, imparatorluğun kaynaklarına yön veren bir iradeye dönüştüğünüzde,

00:01:48 önünüzde tek bir soru kalır: Sana verilen bu güçle ne inşa edeceksin? Benim

00:01:53 cevabım saray odalarında değil; kurduğum hastanenin revaklarında, aşevlerinde ve

00:01:59 o hastanenin yüz yıl sonra bile ayakta kalmasını sağlayan hesap kitaplardadır.

00:02:04 Bir kapıyı açmak bir anlık iştir; o kapıyı asırlarca açık tutmak ise vicdandır.

00:02:09 Ve o büyük işlerin arifesinde, kaçınılmaz bir ölüm vardı. Sultan Mahmud vefat

00:02:14 ettiğinde, oğlum tahta çıktığında henüz on altı yaşındaydı. Benim için Valide

00:02:20 Sultan unvanı başlarken; onun için koca bir cihanın

00:02:23 ağır, soğuk ve sarsıcı sorumluluğu başlıyordu.

00:02:26 Bin sekiz yüz otuz dokuzda Sultan Mahmud öldü. Oğlumun tahta çıkmasıyla valide

00:02:31 sultan oldum. Sarayda artık yalnızca bir şehzadenin annesi değildim; hüküm süren

00:02:37 padişahın annesiydim. Bu ayrımın gündelik karşılığı vardı. Abdülmecid'e devlet

00:02:42 işlerinde yol gösterdim; onun seyahatlerinde saray işleriyle ilgilendim.

00:02:46 Hükümdarın annesi olmak, her kararı onun yerine vermek değildi. Fakat yalnızca

00:02:52 törenlerde taşınan bir unvan da değildi. İnsanlar, talepler ve sorumluluklar o

00:02:57 konumun çevresinde toplanıyordu. Sarayın kapısından içeri alınmış bir kız

00:03:02 çocuğuyla, kendisine maaş ve gelirler tahsis edilen valide sultan arasında büyük

00:03:07 bir mesafe vardı. Bu mesafeyi yalnızca kişisel bir zafer gibi göstermeyelim.

00:03:12 Elimdeki imkânlar, Osmanlı hanedanındaki yerimden geliyordu. Yaptırdığım hayır

00:03:17 eserlerini anlatırken, onları mümkün kılan ayrıcalığı da görmemiz gerekir. Bir

00:03:22 para yardımı, o günkü sıkıntıyı hafifletebilir. Bir çeşme yaptırmak ise

00:03:27 başka sorumluluklar doğurur: suyun ulaşması, yapının bakımı, bozulan yerin

00:03:32 onarılması. Bir okul için bina bulmak da yeterli değildir; öğretmeni, kitabı,

00:03:37 düzenli giderleri düşünmek gerekir. Bunlar birer öğüt değil, vakıf kurmanın

00:03:42 önüne koyduğu işlerdir. Bir eser yaptırmaya karar verdiğinizde, yalnızca

00:03:46 taşın ve ahşabın parasını değil, o eserin hangi şartlarda yaşayacağını da

00:03:51 belirlemek zorundasınızdır. Benim adımın İstanbul'daki çeşmelerle, mekteplerle

00:03:56 ve bir hastaneyle birlikte anılması bu yüzden önemlidir. Yalnızca ne kadar

00:04:01 bağışladığımı değil, neyin devam etmesini desteklediğimi de gösterir. İnancın,

00:04:06 hayır düşüncesinin ve saray kaynaklarının aynı kararda buluştuğu bir dünyadan

00:04:11 söz ediyoruz; bugünün kurumlarını geçmişe yerleştirmiyoruz. Şimdi sarayın dışına

00:04:17 çıkalım. İstanbul'da sağlık kurumları vardı, fakat ihtiyaçları karşılamakta

00:04:22 yetersiz kalıyorlardı. Yeni bir hastane düşüncesi, bu eksikliğin ortasında

00:04:26 somutlaştı. Şimdi hikâyeyi bir an ileri saralım: Hastanenin binası tamamlanmış.

00:04:32 Padişah onu görmeye gelmiş. Dışarıdan bakınca her şey bitmiş gibi. Oysa

00:04:36 hastaların kabulü için hâlâ beklemek gerekecekti.

00:04:40 Bir binanın taşlarını üst üste koyup tamamlamakla, bir hastanenin gerçekten

00:04:45 nefes alıp çalışmaya başlaması asla aynı şey değildir... Bu hakikati,

00:04:49 Yenibahçe’de yükselen Gureba Hastanesi’nin harcında bizzat yaşadım. Bin sekiz

00:04:54 yüz kırk beşte inşaat bittiğinde, oğlum Abdülmecid gururla gelip odaları

00:04:59 dolaştı. Dışarıdan bakan bir çift göz için hastane artık oradaydı; heybetliydi,

00:05:05 hazırdı. Ama kapıları hemen açmadık. Duvarlardaki taze harcın rutubeti

00:05:09 kurumalı, en önemlisi de o kapı bir kere aralandığında çarkın durmaksızın

00:05:14 dönmesini sağlayacak nizam kurulmalıydı. Çünkü kapıya gelen dertli bir insan

00:05:19 için binanın ne kadar haşmetli olduğu hiçbir şey ifade etmez; o, içeride derdine

00:05:25 derman bulup bulamayacağına bakar. Bir odayı döşemek kolaydır; asıl mesele, o

00:05:30 yatağa uzanan kimsesizin sıcacık çorbasını, merhemini ve şefkatli bakımını

00:05:35 her gün hazır edebilmektir. Başında ehil bir hekim yoksa koğuşlar sadece yan

00:05:40 yana dizilmiş soğuk demir karyolalardan ibarettir. Eczacısı, aşçısı,

00:05:45 temizlikçisi ve kuruş kuruş hesap tutan kâtipleri olmadan hiçbir hastane

00:05:50 yaşayamaz. Böyle bir ocak, bir sultanın tek seferlik cömertliğinden çok daha

00:05:55 fazlasını; yüzlerce insanın her gün vereceği bitimsiz bir alın terini ister.

00:06:00 On iki Mart bin sekiz yüz kırk yedi... Nihayet bekleyiş bitti ve Yenibahçe’deki

00:06:05 o soğuk taş yapı, can bulan bir şifahaneye dönüştü. Fakat o tören günü bir zafer

00:06:11 değil; ömrümün sonuna kadar omzumda taşıyacağım asıl mesuliyetin

00:06:15 başlangıcıydı. "Gurebâ", memleketinden ırak düşmüş, arkasında kimsesi kalmamış

00:06:20 garipler demektir. Vakfiyemde bu kapıyı "Gurebâ-yı Müslimîn"e, yani yoksul ve

00:06:25 gurbette kalmış Müslümanlara adadım. İlk günlerinde iki yüz yataklı bir erkek

00:06:31 hastanesi olarak kuruldu; parası pulu olmayan kimsesizler tek kuruş ödemeden

00:06:36 şifa bulsun istedim. Bunu bugünün evrensel sağlık anlayışıyla birebir aynı

00:06:41 saymak elbette doğru olmaz; fakat o günün şartlarında, tutunacak dalı olmayan

00:06:46 bir garibin önüne böyle bir sığınak açabilmek, çağının en sahici vicdanıydı.

00:06:51 Şimdi bir an için o kapıya yaptıranın değil; takati tükenmiş, cebinde tek bir

00:06:56 akçesi olmayan o çaresizin gözünden bakın... Onun için mermerlerin süsü değil,

00:07:02 yatağının masrafsız olmasıdır hayat kurtaran. Ancak o zaman merhamet, taş

00:07:06 kitabelere kazınmış kuru bir isim olmaktan çıkar ve bir insanın canına dokunur.

00:07:12 Ama sakın unutulmasın: Hastaya ücretsiz olan bir hizmet, maliyetsiz demek

00:07:17 değildir. Hasta para ödemez; ama o ecza satın alınır, kazanlarda aş kaynar,

00:07:22 çalışanların hakkı günü gününe ödenir. İşte hikâyenin başında bahsettiğim o

00:07:27 denizle çevrili ada, burada yeniden giriyor hayatımıza... Bir hasta yatağına

00:07:32 uzaktan fısıldanan masalsı bir hediye olsun diye değil; o ocak asırlarca tütsün,

00:07:37 o kimsesizin ilacı hiç tükenmesin diye

00:07:40 düşünülmüş sarsılmaz bir iktisat aklı olarak.

00:07:43 Vakfın gelir getiren varlıkları arasında Forni, diğer adıyla Hurşidler olarak

00:07:48 kaydedilmiş bir ada vardı. Ada tek başına bütün hastaneyi finanse etmiyordu.

00:07:53 Dükkânlar, zeytinlikler, çiftlikler ve başka gelir kaynaklarıyla birlikte daha

00:07:58 geniş bir düzenin parçasıydı. Bu ayrıntıyı anlamak için, bir hastanın adaya

00:08:03 götürüldüğünü ya da hastanenin ada üzerine kurulduğunu hayal etmeyin. Hastane

00:08:08 İstanbul'daydı. Vakfedilen mülklerden sağlanan gelir, oradaki hizmetin

00:08:12 giderlerine ayrılıyordu. Bağlantı coğrafi yakınlık değil, gelirlerin hangi işe

00:08:17 tahsis edildiğiydi. En yalın biçimiyle vakıf düzeninin buradaki işlevi buydu:

00:08:22 Bir malın sağladığı geliri, belirlenmiş bir hizmete bağlamak. Mal varlığının

00:08:27 adını yazmak başlangıçtı; gelirinin nereye harcanacağını ve işin nasıl

00:08:31 yürütüleceğini kayda geçirmek de gerekiyordu. Hastanenin geleceği, yalnızca

00:08:36 iyi niyetli bir sonraki kişinin çıkmasına bırakılamazdı. Vakfiyede tahsis edilen

00:08:41 gelirler yetmezse, eksiklerin diğer vakıflarımın gelirlerinden tamamlanması da

00:08:46 öngörülmüştü. Bu şart, kâğıt üzerindeki gelirin her durumda yeterli olacağının

00:08:51 varsayılmadığını gösterir. Kuruluşun işleyişine ilişkin düzenlemelerde

00:08:56 hastaların beslenmesi de önemseniyordu. Hekim gerekli gördüğünde, alışılmış

00:09:01 giderlerin dışında yiyecek alınabilmesi öngörülmüştü. Bir hastanenin hesapları

00:09:06 tutulurken, hastanın ihtiyacının nasıl karşılanacağı da yazılı bir mesele hâline

00:09:11 geliyordu. Şimdi bu düzeni gözümüzde canlandıralım: Bir yanda gelir getiren

00:09:16 mülk, öte yanda tedaviye ayrılan gider. Arada tahsilat, kayıt, çalışanlar ve

00:09:21 kararlar var. Bu, belirli bir gün tutulmuş hesabın canlandırması değil; sistemin

00:09:26 nasıl işlediğini anlamak için kurduğumuz basit bir örnek. Bir mülkün

00:09:30 vakfedilmesi, kötü yönetim ihtimalini ortadan kaldırmaz. Bir şartın yazılması,

00:09:35 kendiliğinden uygulanacağını garanti etmez. Fakat neyin beklendiğini görünür

00:09:40 kılar. Kurucudan sonra gelen insanlara yalnızca bir bina değil, yerine

00:09:44 getirilmesi gereken bir görev de bırakır. Beni sadece hayırsever olarak anmak,

00:09:49 bu görevin ayrıntılarını gölgeleyebilir. Çünkü merhametin bir hastanede karşılık

00:09:55 bulabilmesi için, birilerinin kapıyı açması, ilacı hazırlaması ve hesabı doğru

00:10:00 tutması gerekir. Benzer bir düşünce, hastaneden uzakta başka bir kapıya daha

00:10:05 uzanıyordu. Bu kez kapıda bekleyen, tedavi

00:10:07 olmak değil, bir kitaba ulaşmak isteyen biriydi.

00:10:10 Bir kitabınız olduğunu düşünün. Güzel ciltlenmiş, özenle korunmuş. Fakat onu

00:10:15 okuyabilecek insanın o kitaba ulaşması mümkün değil. Böyle bir durumda kitap

00:10:20 korunmuş olur; içindeki bilginin paylaşılması ise başka bir mesele olarak

00:10:25 kalır. Eğitime ayırdığım kaynakların hikâyesine buradan girelim. Bin sekiz yüz

00:10:30 ellide açılan Dârülmaârif, devlet hizmeti için yetişecek insanlara ve ileride

00:10:35 kurulması tasarlanan yükseköğretim kurumuna öğrenci hazırlama hedefi

00:10:40 taşıyordu. Yanındaki Yeşil Mektep, eğitim yolunun daha erken bir basamağını

00:10:45 oluşturuyordu. Bu yapıların her biri, bir çocuğun yetişkinliğe uzanan

00:10:50 hayatındaki farklı bir ihtiyaca karşılık veriyordu. Hastane o günün sıkıntısıyla

00:10:55 ilgilenirken, okul gelecekte yapılacak işlere hazırlık sunuyordu. Bu iki yönü

00:11:00 birlikte görmek, hayır faaliyetlerimi tek bir binanın gölgesinden çıkarır.

00:11:05 Dârülmaârif'te kurduğum kütüphaneye kitaplar vakfettim. Fakat hikâyenin benim

00:11:10 özellikle anlatmak istediğim ayrıntısı, kitapların sayısı değil, kimin onları

00:11:15 okuyabileceğidir. Kütüphane için iki görevli öngörülmüştü. Birinin öğrencilerin

00:11:20 derslerine yardımcı olması, diğerinin ise salı ve cuma günleri dışarıdan gelen

00:11:25 ilim erbabına hizmet vermesi isteniyordu. Böylece kitapların kullanımı, yalnızca

00:11:31 mektebin öğrencileriyle sınırlı tutulmamıştı. Bir belgedeki gün adları,

00:11:35 ilk bakışta küçük bir ayrıntı gibi görünebilir. Oysa bu ayrıntı, bir

00:11:40 ziyaretçinin ne zaman gelebileceğini ve kendisine kimin yardımcı olacağını

00:11:45 belirler. Bilgiye erişim, güzel bir niyet olmaktan çıkıp çalışma düzeninin

00:11:50 parçasına dönüşür. O okuyucu için önemli olan, vakfeden kişinin saraydaki

00:11:55 unvanından önce kitabın erişilebilir olmasıdır. Hastanede de durum benzerdi:

00:12:00 Kapının üzerindeki isim ile içeride yerine getirilen iş, aynı şey değildir.

00:12:05 İsmin anlam kazanması, işin gerçekten yapılmasına bağlıdır. Hayatımı yalnızca

00:12:10 mal varlığıyla ölçersek, geride bıraktığım sorumlulukları göremeyiz. Yalnızca

00:12:15 övgüyle anlatırsak da o işleri gerçekleştiren öğretmenleri, görevlileri

00:12:19 ve çalışanları kaybederiz. Kurumların içinde benim adımdan başka birçok insanın

00:12:25 emeği vardı. Hikâyemizin sonuna yaklaşırken, baştaki soruya bir soru daha

00:12:30 ekleniyor: Bir hastaneye ada vakfetmek mümkün. Peki vakfeden kişi öldüğünde, o

00:12:35 hastanenin ve o mektebin geleceği ne olacak?

00:12:38 Buradan sonra, Bezmiâlem'in ağzından yapılan tarihsel canlandırmayı bırakıyor

00:12:43 ve dış anlatıcıyla devam ediyoruz. Bezmiâlem Valide Sultan, bin sekiz yüz

00:12:47 elli üç yılının mayıs ayında öldü. İstanbul'da, eşi İkinci Mahmud'un

00:12:52 türbesine defnedildi. Onun hayatı sona erdi; yaptırdığı eserlerin tarihi ise

00:12:57 aynı noktada bitmedi. Bazı yapılar henüz tamamlanmamıştı. Başlattığı Dolmabahçe

00:13:02 Camii, ölümünden sonra oğlu Abdülmecid tarafından tamamlatıldı. Bir kurucunun

00:13:07 bıraktığı miras, bazen hazır bir eser kadar, devam ettirilmesi gereken bir iş de

00:13:13 olabilir. Hastanenin sonraki tarihi, zamanın hiç dokunmadığı bir düzenin

00:13:17 hikâyesi değildir. Yönetimler, binalar ve hizmet biçimleri değişti. Yeni

00:13:22 kuşaklar kurumun sorumluluğunu devraldı. Bin sekiz yüzlerin vakıf hastanesinden,

00:13:27 iki bin onda kurulan Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi'ne uzanan tarihsel bağ, bu

00:13:32 değişimlerin içinden geçti. Bu yüzden, açılıştaki adanın bugün de aynı biçimde

00:13:38 hastaneyi finanse ettiğini söylemiyoruz. Elimizdeki tarihsel vakıf kaydı, bize o

00:13:43 dönemde neyin tahsis edildiğini gösterir. Günümüz mülkiyeti veya gelirleri

00:13:48 hakkında tek başına bir hüküm vermez. Başlangıcı kesin çizgilerle bilinmeyen bir

00:13:53 kız çocuğunun hayatı, geride ayrıntılı kurum kayıtları bırakan bir kadının

00:13:58 hayatına dönüştü. Ancak bunu mutlu sonla kapanan bir saray masalı gibi okumak

00:14:03 eksik kalır. Cariyelik, saray ayrıcalığı, dinî hayır anlayışı ve toplumsal

00:14:08 ihtiyaç aynı biyografinin parçalarıdır. Birini anlatmak için diğerini silmemize

00:14:13 gerek yok. Şimdi ilk görüntüye dönelim. Vakfın gelirleri arasında bir ada vardı.

00:14:18 Başta aklımız, bu beklenmedik ayrıntıya takılmıştı. Artık o adanın bir hastane

00:14:23 için neden anlamlı olabildiğini biliyoruz: Bir insanın tedavi masrafını, başka

00:14:29 bir yerdeki gelire bağlayan düzenin parçasıydı. Ama asıl hikâye yalnızca ada

00:14:34 değildir. O geliri toplayan, kaydeden, hizmete dönüştüren insanların işi de

00:14:39 hikâyenin içindedir. Bir hastane, kuruluş kararından sonra her gün yeniden

00:14:43 çalıştırılmak zorundadır. Bezmiâlem'in mirasına bakarken yalnızca büyük bir

00:14:48 bağışı değil, devamı başkalarına bırakılmış bir sorumluluğu da görüyoruz.

00:14:53 Bir kapıya adını yazdırmakla, o kapının arkasında bir hizmetin sürmesini

00:14:58 sağlamak arasındaki farkı. Bir adadan başladık. Sonunda, bir insanın ömrünü

00:15:03 aşması amaçlanan bir işin başına geldik.