Kopenhag 1941: Atom Bombasının Suçu Kimin?

00:00:10 Bu, yapay zekâyla yazılmış tarihsel bir canlandırma; gerçek bir konuşma kaydı

00:00:15 değil. Sonradan açılan belgeleri de inceleyebildiğimiz hayalî bir

00:00:20 buluşmadayız. Ben Niels Bohr, Danimarkalı bir fizikçiyim. Eylül bin dokuz yüz

00:00:25 kırk birde, ülkem Nazi işgali altındayken Werner Heisenberg beni Kopenhag'da

00:00:30 ziyaret etti. Bugün o görüşmenin gizli tutanağını açıklamayacağız. Çünkü

00:00:35 elimizde böyle bir tutanak yok. Ama masaya başka bir şey koyacağız: Bir bilim

00:00:40 insanı, bilgisinin silaha dönüşmesinde nerede sorumluluk üstlenir? Benim burada

00:00:45 savunacağım düşünce şu: Bir tehlikeyi anlayabilecek konumdaysanız, onu

00:00:50 başkalarının kararına bırakmanız sizin bütün sorumluluğunuzu ortadan kaldırmaz.

00:00:56 Bilimsel katkı yalnızca kâğıtta kalmıyorsa, sorumluluk da laboratuvarın

00:01:00 kapısında bitemez. Werner, bu kez önce hesabı

00:01:03 değil, hesabı yapan insanın sınırlarını konuşalım.

00:01:07 Ben Werner Heisenberg, kuantum fiziği üzerine çalışmış ve savaş sırasında

00:01:11 Almanya'nın nükleer araştırmalarında yer almış bir fizikçiyim. Niels, o kapının

00:01:17 dışında sorumluluk bulunmadığını savunmayacağım. Fakat üç ayrı eylemi tek

00:01:21 bir kelimeye sıkıştırmayalım: Bir şeyi keşfetmek. Belirli bir silahın

00:01:26 geliştirilmesine katkı vermek. O silahın kullanılmasına karar vermek. Başlıktaki

00:01:31 “suç” kelimesi bunları aynı gösterirse, daha tartışmaya başlamadan hükmü vermiş

00:01:36 oluruz. Burada ceza mahkemesi değil, ahlaki sorumluluk konuşuyoruz.

00:01:40 Karşımızdaki beş jüri üyesinin de bilimle kamusal kararlar arasında kendilerine

00:01:45 ait geçmişleri var. Bu hayalî masada hiç kimsenin ünü, soruların dışında

00:01:50 kalmasını sağlamayacak. Seninki de benimki de. Önce ilk belgeyi açalım: Yıllar

00:01:55 sonra yazılmış ama hiç gönderilmemiş bir mektup. Bir

00:01:58 mektup, geçmişteki bir niyeti ne kadar açıklayabilir?

00:02:02 Mektup taslağı bana ait. Savaştan yıllar sonra, senin Robert Jungk'a aktardığın

00:02:07 anlatıya karşı kendi hatırladıklarımı yazdım. Taslakta, konuşmamızın bende

00:02:13 Almanya'nın atom silahları üzerine çalıştığı izlenimini bıraktığını anlattım.

00:02:18 Bu, o gün senin zihninin içini gördüğüm anlamına gelmez. Benim sonraki

00:02:23 hatırlayışımın kaydıdır. Aradaki fark önemli. Bir arkadaşın, işgal altındaki

00:02:29 ülkene gelir; dünyanın gidişini değiştirebilecek bir araştırmadan söz

00:02:34 eder. Bunu bir uyarı olarak da duyabilirsin, bir imkânın haberi olarak

00:02:39 da. Karşı tarafın ne amaçladığıyla senin ne anladığın aynı olmayabilir. Bu

00:02:44 yüzden sorumu niyet okumadan soracağım: Kendi anlatında, o buluşmada neyi

00:02:49 konuşmaya çalıştığını söyledin? Ve bunu

00:02:52 söylerken hangi belirsizliği kabul ettin?

00:02:55 Savaş sonrasında Jungk'a yazdığım mektupta, nükleer araştırmanın savaş

00:02:59 sırasında sürdürülmesinin uygun olup olmadığını konuşmaya çalıştığımı anlattım.

00:03:04 Bu anlatı, yıllar sonra hatırladıklarıma dayanıyordu; konuşmanın tam sözlerini

00:03:09 aktarabildiğim iddiasını taşımıyordu. Bu iki parçayı birlikte duymak gerekiyor.

00:03:14 Hatırladığımı söylemem, hatırladığım her şeyi doğrulamaz. Senin taslağınla benim

00:03:20 açıklamam, sanki aynı gün tutulmuş iki stenograf kaydıymış gibi okunamaz.

00:03:24 Dolayısıyla buradan “bombayı gizlice engelledim” sonucu çıkarmayacağım. Böyle

00:03:29 bir sonucu bu konuşmayla kesinleştiremeyiz. Ama kanıtsız bir niyeti

00:03:34 kabul etmememiz, yapılan işleri incelememizi engellemiyor. Şimdi niyetten

00:03:38 eyleme geçelim. Bir araştırmanın sonradan kötüye kullanılmasıyla, o kullanımı

00:03:43 bilerek mümkün kılmak arasına nerede çizgi çekiyorsun?

00:03:47 Çizgiyi yalnızca sonuca bakarak çekmem. Yıllar önce yazılmış genel bir teoriyle,

00:03:52 bugün belirli bir silah projesindeki engeli kaldırmak aynı eylem değildir.

00:03:58 Gündelik bir örnek düşünelim: Bir araştırmacı, yaptığı işin belirli

00:04:03 insanlara zarar vermek için kullanılacağını gösteren ciddi bilgilerle

00:04:08 karşılaşıyor. Artık mesele, dünyadaki her kötü ihtimali tahmin etmesi değil.

00:04:13 Önüne gelmiş somut bilgiyi ne yaptığı. Benim savunduğum doğrudanlık burada

00:04:18 başlıyor: Kendi bildiğini değerlendirme, riskini açıklama ve katkısını yeniden

00:04:24 gözden geçirme yükümlülüğü başka birine devredilemez. Bu, sonucun bütün yükünü

00:04:29 tek başına taşıması demek değil. İtirazın haklı bir ayrımı zorluyor, Werner.

00:04:35 Fakat bu ayrım, insanın kendi katkısını küçücük göstererek

00:04:39 bütünden saklanmasına da dönüşebilir. Onu nasıl önleyeceğiz?

00:04:43 Katkıyı küçük göstererek değil, gerçekten ne olduğunu belirleyerek. Bir uyarıyı

00:04:49 saklamak, bir görevi kabul etmek, bir projeden ayrılmak: Bunlar

00:04:53 araştırılabilecek eylemler. “Zaten bilim insanıydı” demek ise bir eylem tanımı

00:04:58 değil. Ayrıca tehlikeden haberdar olmakla, sonucu önleyebilmek farklı şeyler.

00:05:03 İkisini karıştırırsak yalnızca bilgisi olan kişiye, sahip olmadığı bir yetki de

00:05:09 yükleriz. Senin uyarma yükümlülüğüne itirazım yok. İtirazım, bu yükümlülüğün

00:05:14 her durumda silahın kullanımından doğrudan sorumlulukla aynı sayılmasına. Bunu

00:05:19 soyut bırakmayalım. Masada bir imza var; sahibi bombayı geliştiren ekipte

00:05:24 çalışmadı. Buna rağmen adı bu hikâyeden hiç ayrılmadı. Albert Einstein'ın

00:05:29 imzası, onun denklemlerinden farklı bir sorumluluk mu doğuruyordu?

00:05:34 Bin dokuz yüz otuz dokuzda Leo Szilard'ın hazırladığı ve Einstein'ın imzaladığı

00:05:39 mektup, Amerikan Başkanı Roosevelt'e nükleer silah ihtimalini haber veriyordu.

00:05:44 Bir teorinin yayımlanması değil, belirli bir makamın dikkatini belirli bir

00:05:49 tehlikeye yönelten bir eylemdi. Aradaki fark şu: Denklem, neyin mümkün

00:05:54 olabileceğini anlatır. Böyle bir mektup ise birinin harekete geçmesini amaçlar.

00:05:59 Aynı bilim insanı her ikisini yapabilir; ama onları aynı gerekçeyle

00:06:04 değerlendiremeyiz. Yine de o tek mektup bütün sonraki kararları açıklamaz.

00:06:09 Manhattan Projesi'ni yalnızca bir imzanın kaçınılmaz sonucu gibi anlatmak,

00:06:14 aradaki yılları ve başka insanların seçimlerini siler. Ben burada bir kişiyi

00:06:19 bütün hikâyenin sahibi yapmıyorum. Kendi eyleminin sahibinin o kişi olduğunu

00:06:24 söylüyorum. Uyarıda bulunmak bile sonuçlarını sorgulamayı gerektirebilir.

00:06:29 Evet, imza bir eylem. Fakat mektubun dayandığı tehlike değerlendirmesi de

00:06:34 eylemin bağlamının parçası. Sonradan bildiklerimizle, o gün bir tehditten kaygı

00:06:40 duymuş olmayı aynı kefeye koyamayız. Bu, her korkunun her tercihi haklı

00:06:44 çıkarması demek değil. Önce korkunun neye dayandığını, neyin bilindiğini ve

00:06:49 nelerin varsayıldığını ayırmak gerekiyor. Burada daha zor bir aşama var:

00:06:54 Başlangıç gerekçen değişirse ne yaparsın? Önceden verdiğin karar seni sonsuza

00:07:00 kadar bağlar mı? Bir araştırmaya girerken kabul ettiğin neden, o araştırmada

00:07:05 kalmaya devam etmenin nedeni olabilir mi? Bu soruya yalnızca bir mektup değil,

00:07:10 bir ayrılış da eşlik ediyor. Joseph Rotblat projeden ayrıldı. Ama onun

00:07:15 çıkabildiği bir kapı, herkes için aynı biçimde açık mıydı?

00:07:19 Rotblat bin dokuz yüz kırk dördün sonlarında Los Alamos'tan ayrıldı. Sonraki

00:07:24 anlatımında, çalışmaya katılma gerekçesini Almanya'nın önce atom bombası

00:07:30 yapacağı korkusuyla ilişkilendirdi; bu gerekçenin artık geçerli olmadığına

00:07:35 inandığını anlattı. Buradan “diğer herkes aynı bilgiyi biliyordu” sonucu

00:07:40 çıkaramam. Ama bir insanın kendi gerekçesini yeniden incelemiş olması,

00:07:46 masaya somut bir karşı soru koyar: Başlarken verdiğimiz cevabı, koşullar

00:07:51 değiştiğinde tekrar vermek zorunda değil miyiz? Yapılmış iş, gelecekte yapılacak

00:07:57 işin otomatik gerekçesi olamaz. Harcanmış yıllar da tek başına devam etme nedeni

00:08:03 değildir. Rotblat'ın ayrılışı bütün projeyi durdurmadı. Fakat benim sorum

00:08:08 zaten tek bir kişinin bütün dünyayı durdurması değil.

00:08:12 Kendi katkısını sürdürmek için neye dayanacağı.

00:08:16 Bu ayrılışı bir ölçüt olarak tartışabiliriz; herkes için hazır bir

00:08:20 hükme dönüştüremeyiz. Rotblat'ın daha sonraki açıklaması, onun gerekçesini

00:08:25 bildiriyor. Her çalışanın aynı anda aynı istihbarata, hareket alanına veya

00:08:30 dışarı çıkma imkânına sahip olduğunu göstermiyor. Ayrılmanın sonucu da tek

00:08:35 başına belli değil. Bazı durumlarda katkı çekilir; bazılarında içeriden yapılan

00:08:40 uyarının etkisi de kaybolabilir. Hangisinin yaşandığı ayrıca kanıt ister.

00:08:45 Demek ki sorumluluk yalnızca “kaldı mı, gitti mi?” sorusuyla ölçülemiyor.

00:08:50 Kalırken ne yaptığı, giderken neyi bıraktığı da önemli. Şimdi baştaki sözümü

00:08:55 tutayım, Niels. Sadece benim dosyam açık kalmayacak. Sen de daha sonra Manhattan

00:09:00 Projesi'ne danışmanlık yaptın. Aynı soruyu

00:09:03 kendi katkına yönelttiğinde ne değişiyor?

00:09:05 Sorunun bana gelmesi gerekiyor. Bin dokuz yüz kırk üçte Danimarka'dan

00:09:10 ayrıldıktan sonra, Manhattan Projesi kapsamında Los Alamos'a danışman olarak

00:09:16 katkı verdim. Bu geçmişi dışarıda bırakıp yalnızca senin kararlarını sorgulamam

00:09:21 tutarlı olmaz. Ama burada kendime kahramanlık veya suçluluk belgesi

00:09:26 düzenlemeyeceğim. Aynı araştırma gerekli: Ne biliyordum, hangi işi yaptım, hangi

00:09:32 kaygıları dile getirdim ve hangi kararları verebilecek konumdaydım? Kendi

00:09:37 hayatımın karmaşık olması, sorumluluk sorusunu ortadan kaldırmıyor. Tersine, onu

00:09:42 basit bir “iyi bilim insanı, kötü bilim insanı” hikâyesi olarak anlatmamızı

00:09:48 engelliyor. Benim savunduğum ölçüt bana da uygulanmalı. Bunun ülkeleri,

00:09:53 yönetimleri veya yapılan bütün işleri aynı

00:09:56 saymak anlamına gelmediğini de açık tutalım.

00:09:59 Böylece tartışmanın gerçekten zor yerine geldik. Aynı ölçütü kullanmak, her

00:10:04 durumdan aynı sonucu çıkarmak değildir. Bir araştırmaya verilen katkının türü,

00:10:09 eldeki bilgi ve kişiye açık seçenekler farklı olabilir. Seni danışman olduğun

00:10:14 için bütün sonraki kararların sahibi sayamam. Ama danışmanlıkta verdiğin görüşü

00:10:19 de sanki hiç verilmemiş gibi silemem. Aynı ayrım benim çalışmalarım için de

00:10:23 gerekli. Bu masada unvanlardan ziyade fiillere ihtiyacımız var: Geliştirdi.

00:10:28 İmzaladı. Bildirdi. İtiraz etti. Karar verdi. Her fiilin arkasında farklı bir

00:10:33 kayıt aranır. Sıradaki fiil “itiraz etti.” Bir bilim insanı uyarısını yazıya

00:10:38 dökerse, üzerine düşeni tamamlamış olur mu? Szilard'ın dilekçesi bize bu soruyu

00:10:43 kolaylaştırmayacak; daha da keskinleştirecek.

00:10:46 On yedi Temmuz bin dokuz yüz kırk beş tarihli Szilard dilekçesine bakalım.

00:10:51 Metin, Japonya'ya teslim koşulları açıklanıp fırsat tanınmadan atom

00:10:56 bombalarının kullanılmamasını istiyor; bundan sonraki adımın da ahlaki

00:11:01 sorumluluklarının değerlendirilmesini talep ediyordu. Yani bunu “her koşulda,

00:11:07 sonsuza kadar kullanım yasağı” diye özetlemek doğru olmaz. Belgenin gerçekten

00:11:12 istediği şey, popüler anlatıdaki kısa sloganından daha belirli. Benim açımdan

00:11:18 önemli olan, bilimsel kaygının kayıtlı bir itiraza dönüşmesi. Fakat imza atmak

00:11:23 bütün sonraki davranışları otomatik olarak aklamaz. İmzadan önce ve sonra hangi

00:11:29 katkıların sürdüğünü de incelemek gerekir. Bir belge insanın ne söylediğini

00:11:34 gösterebilir. Ne kadar etkili olduğunu ve daha

00:11:38 ne yapabildiğini ise tek başına göstermez.

00:11:41 Tam da bu yüzden “uyardı” ile “önleyebildi” arasında bir boşluk var. Bir

00:11:46 bilim insanına yetkisi bulunmayan bir kararın tamamını yüklersek, kararı

00:11:50 alanların payını da fark etmeden silikleştiririz. Öte yandan dilekçe,

00:11:55 “bilim insanı yalnızca hesap yapar” cümlesini de zorlaştırıyor. Bazıları

00:12:00 sonuçlar üzerine görüş bildirdi; bunu belgelerden biliyoruz. Burada iki ayrı

00:12:05 inceleme var. Uyarının içeriği neydi? Uyarıyı alan karar düzeni bununla ne

00:12:10 yaptı? Birincinin cevabı, ikincinin yerine geçmez. Ve bilim insanları kendi

00:12:15 aralarında da tek bir cevap vermediler. Haziran ayında hazırlanmış iki belgeyi

00:12:20 yan yana koyarsak bunu görebiliriz. Biri gösteri önerisini gündeme getiriyor;

00:12:25 diğeri neden buna katılmadığını açıklıyor.

00:12:28 Hangisi fizik, hangisi geleceğe ilişkin varsayım?

00:12:31 On bir Haziran tarihli Franck Raporu, savaşta kullanımdan önce bir gösteri

00:12:36 seçeneğini savunuyordu. Beş gün sonraki Bilimsel Panel metni ise doğrudan askerî

00:12:41 kullanım dışında kabul edilebilir bir seçenek görmediğini bildiriyordu.

00:12:46 Oppenheimer da o paneldeydi. Burada bu iki öneriden hangisinin tarihî sonucu

00:12:51 değiştireceğine ilişkin kesin bir hüküm vermiyoruz. Böyle bir sonucu deneyle

00:12:56 tekrar yaşayamayız. Benim dikkat çektiğim ayrım başka: Bir düzeneğin çalışıp

00:13:01 çalışmayacağını incelemekle, insanların ve devletlerin ona nasıl karşılık

00:13:06 vereceğini öngörmek aynı uzmanlık değil. Belgenin bilim insanları tarafından

00:13:11 yazılması, içindeki bütün varsayımları fizik yasasına dönüştürmez. Üstelik

00:13:16 panel, siyasi, toplumsal ve askerî sorunları çözmede özel bir yetkinlik

00:13:21 iddiasında bulunmadığını kendi metninde belirtiyordu.

00:13:25 Bu sınırı okumadan önerisini okumak eksik kalır.

00:13:28 O sınır önemli, Niels. Aynı bilgi çevresinden gelen insanların farklı

00:13:33 öneriler geliştirmesi, hesaplardan tek bir zorunlu karar çıkmadığını gösteriyor.

00:13:38 Ama bir önerinin belirsizlik içermesi, onu söyleyen kişinin hiçbir sorumluluğu

00:13:43 olmadığı anlamına da gelmez. Tavsiyeyi verirken hangi kanıta dayandığı ve

00:13:48 belirsizliği ne kadar açık söylediği incelenebilir. İtirazım yine aynı noktada:

00:13:53 Daha sonraki sonucun bilinmesi, önceki bütün öngörüleri geriye dönük olarak

00:13:58 kolaylaştırmamalı. “Başka türlü olsaydı kesin şunlar olurdu” cümlesini, hangi

00:14:03 taraf kurarsa kursun, kanıtlanmış bilgi sayamayız. Şimdi bu belgelerdeki

00:14:08 kelimelerin dışına çıkalım. “Başarılı” dendiğinde neyin başarılı olduğunu

00:14:12 soralım. Bir teknik hedefin gerçekleşmesiyle insanlar

00:14:16 açısından ortaya çıkan sonuç, aynı değerlendirme midir?

00:14:20 Ağustos bin dokuz yüz kırk beşe gelelim. Amerika Birleşik Devletleri altı

00:14:25 Ağustos'ta Hiroşima'ya, dokuz Ağustos'ta Nagazaki'ye atom bombası attı.

00:14:30 Belgelerde 'kullanım' diye okuduğumuz kelimenin, bu kentlerde yaşayan insanlar

00:14:36 için gerçek sonuçları vardı. Bir laboratuvarda başarı, beklenen sonucun

00:14:41 elde edilmesi olabilir. O başarı savaşta kullanıldığında ise hesabın dışında

00:14:46 kalan insanların hayatları da meselenin içine girer. Bu ikinci soruyu, ilk hesap

00:14:52 doğru çıktı diye kapatamayız. Görünmez bir sınır hayal edelim: Sınırın bir

00:14:57 yanında ölçümler, öte yanında sonuçları yaşayan insanlar. Ben bu sınırın ahlaki

00:15:03 bir duvar gibi kullanılamayacağını savunuyorum. Yine de acının büyüklüğünden

00:15:08 doğrudan her araştırmacının aynı ölçüde sorumlu olduğu sonucu çıkmaz. Katkıları

00:15:14 ayrı ayrı inceleme itirazını koruyorum. Werner, “kararı ben vermedim” demek

00:15:19 hangi durumda gerçek bir yetki sınırını anlatır; hangi durumda kendi katkısına

00:15:25 bakmayı erteleyen bir cümleye dönüşür?

00:15:28 Bence izleyicinin düğümlendiği yer burası.

00:15:31 Tek başına o cümleden anlayamayız. Ardına kayıt koymak gerekiyor. Kişi neyi

00:15:36 onayladı, neyi yalnızca öğrendi, neye itiraz etti? Başkalarının kararına ne

00:15:41 ölçüde katkı verdi? Bir uçağın bütün yolculuğunu yalnızca bir parçayı yapan

00:15:46 kişiye anlatamazsın. Ama parçayı yapan kişinin bildiği somut bir tehlikeyi

00:15:50 gizlemesini de “uçuşu o yönetmiyordu” diyerek geçiştiremezsin. Bu, tarihsel bir

00:15:56 olay iddiası değil; ayrımı görmek için bir örnek. Sen sonuca bakılmasını

00:16:00 istiyorsun. Ben sonucun içindeki ayrı eylemlerin kaybolmamasını istiyorum. İkisi

00:16:06 beraber yapılabilir; aralarındaki sınır yine tartışmalıdır. Asıl tehlike, bütün

00:16:11 belgeleri gördüğümüz bugünden geçmişe dönüp, o belgelerin o gün herkesin elinde

00:16:16 olduğunu sanmak. Şimdi masadaki dosyaları tarih sırasına koymamızın nedeni bu.

00:16:21 Tarih sırasına koyalım. O gün alınmış bir mektup, yıllar sonra yazılmış bir

00:16:26 hatıra ve bugün yapılan bir yorum aynı tür kanıt değildir. Kopenhag

00:16:31 görüşmesindeki belirsizliği de bu yüzden saklamadık. İnsandan geleceği kusursuz

00:16:37 bilmesini bekleyemeyiz. Benim ölçütüm, önüne gelen ciddi bilgiyi makul biçimde

00:16:42 değerlendirmesi. Geleceğin tamamını görememek, görülebilen kısmı hiç

00:16:47 konuşmamak için yeterli gerekçe olmayabilir. Fakat bu cümleyi kişiye

00:16:52 uygularken ayrıntıya ihtiyacımız var. Bilgi gerçekten ona ulaşmış mıydı?

00:16:57 Güvenilir miydi? Başka açıklamalar var mıydı? Söylemesinin veya çekilmesinin

00:17:03 önünde ne bulunuyordu? Bir dosyada bu soruların bazılarına cevap yoksa, boşluğu

00:17:08 etkileyici bir hikâyeyle doldurmamalıyız. İzleyicinin

00:17:12 merakı, bizim bilgi sınırımızı değiştirmez.

00:17:15 O zaman iki farklı belirsizliği de ayıralım. Gelecekte ne olacağını bilmemek

00:17:20 başka; geçmişte bir kişinin ne yaptığını bugün tam bilememek başka. İkisini

00:17:25 “hiçbir şey bilinemez” başlığına toplamak gereksiz. Birincisi, o günkü kararın

00:17:30 koşullarını belirler. İkincisi, bizim bugün ne kadar ileri bir değerlendirme

00:17:35 yapabileceğimizi sınırlar. Bilmediğimiz yerleri açık tutmak, bildiğimiz

00:17:40 eylemleri saklamak değildir. Bu noktada görüşmemizin gizemi tümüyle çözülmedi.

00:17:45 Ama değerlendirmeyi neye dayandırmamız gerektiği daha belirgin. Şimdi tarihi

00:17:50 değiştirmeden bir düşünce deneyi yapabiliriz. Önümüzde atom araştırması

00:17:54 değil, insanları etkileyen bir yapay zekâ sistemi olsun. Aynı “ben sadece

00:17:59 geliştirdim” cümlesi burada nasıl sınanır? Bu, bizim geçmişte

00:18:03 söylediğimiz bir söz değil; bugünkü senaryonun sorusu.

00:18:06 Hayalî bir sistem düşünelim: İnsanlara yardım başvurularında kullanılan bir

00:18:12 yazılım. Denemelerde bazı başvuruları sistemli biçimde yanlış değerlendiriyor.

00:18:18 Geliştirici bu sonucu görüyor; ürünü kullanacak kişi ise henüz bilmiyor. Atom

00:18:23 bombasıyla bu yazılımın zararını aynı saymıyoruz. Yalnızca bir ilişkiden söz

00:18:29 ediyoruz: Bir tarafta özel bilgi, diğer tarafta o bilgiye dayanarak karar

00:18:34 verecek insanlar var. Benim sorumluluk yorumumda, geliştiricinin bu bulguyu

00:18:40 açıkça bildirmesi ayrı bir yükümlülük. “Son kararı kullanıcı verir” demesi,

00:18:45 kendi elindeki bilgiyi ne yaptığı sorusunu cevaplamaz. Ama bu bilgi gerçekten

00:18:51 aktarıldıysa, başka bir kişinin sonraki kararı ayrıca incelenmeli. Tartışmamızın

00:18:56 başından beri aradığım şey tam bu: Paylaşılan sorumluluğun, herkesin

00:19:01 sorumluluktan çıkabildiği bir boşluğa dönüşmemesi.

00:19:05 Bu örnekte önce bildirimin kendisine bakarım. Sonuç açıkça anlatılmış mı?

00:19:10 Sınırlamalar belirtilmiş mi? Sistemi kullanan kişi uyarıyı görmüş mü? Yazılım

00:19:14 amaçlanan kullanımın dışında mı çalıştırılmış? Bilginin saklanmasıyla,

00:19:19 açık bir uyarıya rağmen başka birinin aldığı karar aynı durum değil. Sorumluluğu

00:19:24 ayırmak burada geliştiriciyi korumak için bir kelime oyunu değil; olayın nasıl

00:19:29 gerçekleştiğini anlayabilmek için gerekli. Sen bilgiye bağlı yükümlülüğü öne

00:19:33 çıkarıyorsun. Ben o yükümlülüğün ihlaliyle her sonraki zarardan doğrudan sorumlu

00:19:38 olmayı ayırıyorum. Başlangıçtaki itirazım hâlâ bu. Şimdi son kez Kopenhag'a

00:19:43 dönelim. Elimizde o günün eksiksiz konuşması yok. Fakat artık bir kişinin

00:19:48 söylemediği varsayılan cümlelerden önce,

00:19:50 hangi soruları sormamız gerektiğini biliyoruz.

00:19:53 Başta kapalı bir görüşmenin arkasındaki niyeti arıyorduk. Sonunda mektuplar,

00:19:58 danışmanlıklar, itirazlar ve farklı karar yetkileri gördük. Tek bir kapının

00:20:03 ardında bütün hikâyenin cevabı yokmuş. Benim bu münazarada savunduğum tez şu

00:20:08 biçimde anlaşılmalı: Bilim insanı, bilgisinin öngörülebilir kullanımına

00:20:13 ilişkin kendi ahlaki yükümlülüğünü yalnızca başkaları karar veriyor diye

00:20:18 devredemez. Bunun, keşfedilen her doğa yasasından doğan her zararın otomatik

00:20:24 olarak kâşifine yüklenmesi anlamına geldiği yorumuna katılmıyorum. “Doğrudan

00:20:29 sorumluluk” sözünün nerede fazla genişlediğini senin itirazın görünür

00:20:34 kıldı. Yine de yalnızca son yetkiliyi konuşan bir değerlendirme, ondan önceki

00:20:39 bilinçli katkıları dışarıda bırakabilir. Jürinin benim görüşüme soracağı zor

00:20:44 soru bu sınırın nerede başladığı olmalı. Ünüm

00:20:47 veya kendi geçmişim, o sorunun cevabı değil.

00:20:50 Benim son itirazım da tam o sınıra. Uyarma ve kendi katkısını gözden geçirme

00:20:55 yükümlülüğüyle, bir silahın kullanımından doğrudan sorumluluk aynı önerme değil.

00:21:01 İlkini kabul eden biri, ikincisinin her bilim insanına uygulanmasını yine

00:21:06 reddedebilir. Hiç kimseyi yalnızca “bilim yaptım” diyerek incelemenin dışına

00:21:11 çıkarmıyorum. Fakat katkı, bilgi, seçenek ve yetki gösterilmeden kişiye bir

00:21:16 sonucun tamamını da yüklemiyorum. Bu yüzden Kopenhag'da gizlice ne amaçladığıma

00:21:21 ilişkin kesin bir sonuç vaat etmedim. Savunmamı kanıtlanmamış bir kahramanlık

00:21:27 hikâyesinin üzerine kuramam. Şimdi beş jüri üyesi, kendi tarihsel deneyimleriyle

00:21:32 bağlantılı olarak bu ayrımları inceleyecek. Onların sözleri de bu yapay

00:21:37 zekâ canlandırmasının parçası; tarihî karar tutanakları değil. İlk soru

00:21:42 Rotblat'a ait: Ayrılmak bize neyi gösterir, neyi göstermez?

00:21:46 Ben Joseph Rotblat. Los Alamos'ta çalıştım ve bin dokuz yüz kırk dördün sonunda

00:21:51 projeden ayrıldım. Daha sonraki anlatımımda, Almanya'ya ilişkin başlangıç

00:21:56 kaygımın artık geçerli olmadığına inandığımı açıkladım. Bu, kendi kararım

00:22:01 için verdiğim gerekçedir; herkesin aynı bilgiyi aynı anda bildiğinin belgesi

00:22:06 değildir. Bohr'un sorusu, değişen bir gerekçenin yeniden incelenmesini

00:22:10 gerektiriyor. Heisenberg'in sorusu ise bu yeniden incelemeye hangi seçeneklerin

00:22:16 eşlik ettiğini araştırıyor. Bir dosyada ikisine de ihtiyaç var. Ayrılmanın bir

00:22:21 projeyi durdurmadığı görülebilir. Bundan, ayrılışın ahlaki bakımdan hiçbir anlam

00:22:26 taşımadığı sonucu kendiliğinden çıkmaz. Aynı şekilde, ayrılan bir kişi bulunması

00:22:32 da kalan herkes hakkında tek başına hüküm verdirmez. Benim bu hayalî jüride açık

00:22:37 bıraktığım soru şu: Kişinin başlangıç gerekçesi değiştiğinde, kendi katkısını

00:22:42 sürdürmesi hangi yeni açıklamayı gerektirir? Szilard'ın önündeki belge,

00:22:47 ayrılmak yerine yazılı olarak itiraz etmenin bu

00:22:50 soruya başka bir cevap olup olamayacağını gösteriyor.

00:22:54 Ben Leo Szilard. Einstein'ın imzaladığı bin dokuz yüz otuz dokuz mektubunun

00:22:59 hazırlanmasında ve bin dokuz yüz kırk beşteki dilekçede rol aldım. İki belge,

00:23:04 aynı insandan çıkan her eylemin aynı amaçla okunamayacağını hatırlatıyor. Bu

00:23:09 tartışmada, bir uyarının varlığıyla etkisi arasındaki ayrım önemliydi. İmza,

00:23:15 kişinin belirli bir talebi desteklediğini gösterir. Talebin kim tarafından

00:23:20 görülüp nasıl işlendiğini ise ayrıca araştırmak gerekir. Dilekçenin koşullu

00:23:25 içeriği de korunmalı. Bir metni olduğundan daha mutlak anlatırsak,

00:23:30 değerlendirdiğimiz şey tarihî eylem değil, kendi hazırladığımız daha kolay bir

00:23:35 örnek olur. Bohr, uyarıda bulunmanın kendi başına son nokta sayılmamasını

00:23:40 istiyor. Heisenberg, karar yetkisinin kimde olduğunu kaybetmememizi istiyor.

00:23:46 Benim önümdeki soru, bir yazının hem sınırını hem önemini aynı anda görebilmek.

00:23:51 Bir sonraki ayrım daha da geriye gidiyor: Henüz bir dilekçe veya proje yokken,

00:23:56 temel bilim araştırmasını nasıl değerlendireceğiz?

00:24:00 Ben Max Born, teorik fizikçiyim. Bin dokuz yüz elli beşte Russell–Einstein

00:24:05 Bildirisi'ni imzalayan bilim insanları arasındaydım. Bu sonraki kamusal tutum,

00:24:10 temel bir araştırmanın kendisiyle aynı tür eylem değildir. Önermenin en çok

00:24:15 açıklama isteyen kelimesi benim için “doğrudan.” Bir doğa yasasının keşfiyle,

00:24:20 belirli bir kullanım konusunda bilgi sahibi olarak verilen karar arasındaki

00:24:25 mesafe her olayda aynı değil. Bohr bu mesafeyi, kişinin özel bilgisine bağlı

00:24:30 yükümlülüklerle ele aldı. Heisenberg, yükümlülükle ortaya çıkan bütün

00:24:34 sonuçlardan sorumluluğun birbirine karışmamasını istedi. Bunlar farklı

00:24:39 sorular; tek bir bilimsel unvanla cevaplanamazlar. Fizikteki belirsizlik de

00:24:44 burada bir kaçış formülü değil. İnsan niyetlerini kuantum kurallarıyla

00:24:48 açıklamıyoruz. Arşivde eksik belge bulunması, fiziksel bir ölçüm sorunu

00:24:53 değil. Şimdi Oppenheimer'ın önünde teoriden farklı bir kayıt var: Araştırma

00:24:58 yönetimi ve belirli bir öneri belgesi. İnceleme o

00:25:01 somut eylemlere geçtiğinde hangi sorular değişiyor?

00:25:04 Ben Robert Oppenheimer. Los Alamos Laboratuvarı'nı yönettim; Haziran bin

00:25:09 dokuz yüz kırk beşte görüş bildiren Bilimsel Panel'de de yer aldım. Bu yüzden

00:25:15 burada kendi katkısından bağımsız, dışarıdan gelmiş bir gözlemciyi

00:25:20 oynamıyorum. Panelin önerisi, o tarihteki bir görüştü. Daha sonra

00:25:24 gerçekleşenlerin tamamını zorunlu kılan bir fizik kanunu değildi. Panel

00:25:29 metnindeki uzmanlık sınırı da öneri kadar görünür tutulmalı. Bohr'un ayırdığı

00:25:35 teknik başarı ile insanlara ilişkin sonuç, yöneticiye yöneltilecek soruları

00:25:40 genişletiyor. Heisenberg'in ayırdığı öneri ile son karar ise farklı kişilerin

00:25:45 eylemlerini tek elde toplamamayı gerektiriyor. Benim bu değerlendirmede

00:25:50 masaya bıraktığım eksik soru şu: Bir uzman, teknik bulgudan daha geniş bir

00:25:56 öneriye geçtiğinde hangi varsayımları açıkça belirtmişti? Kayıt neyi gösteriyor,

00:26:01 biz neyi sonradan ekliyoruz? Bunu cevaplamadan, yalnızca bir ünlü ismi bütün

00:26:07 hikâyenin yerine koyamayız. Einstein'ın önündeki son ayrım da tam bu: Bir isim,

00:26:12 bir imza ve o isme sonradan yüklenen hikâye.

00:26:15 Ben Albert Einstein. Roosevelt'e gönderilen bin dokuz yüz otuz dokuz

00:26:20 mektubunu imzaladım; Manhattan Projesi'nde çalışmadım. Bu iki bilgi birlikte

00:26:25 söylenmeli. Ne imzamı yok sayabiliriz ne de beni bombayı yapan ekibin üyesi gibi

00:26:30 anlatabiliriz. Bu hayalî jürinin sonunda bir matematik formülünden ahlaki hüküm

00:26:35 çıkarmıyoruz. Kopenhag görüşmesinin çözülememiş ayrıntılarını da tamamlanmış

00:26:40 gibi göstermiyoruz. Önümüzde dört ayrı soru kaldı: Kişi ne biliyordu? Neye

00:26:44 katkıda bulundu? Hangi seçenekleri vardı? Hangi kararı gerçekten kendisi verdi?

00:26:49 Bu sorular farklı insanlarda farklı cevaplar bulabilir. Bohr, bilginin

00:26:54 getirdiği yükümlülüğün devredilemeyeceğini vurguladı. Heisenberg, bundan her

00:26:59 sonuç için aynı sorumluluğun çıkmadığını savundu. Aralarındaki ayrım, yalnızca

00:27:04 hangisini daha çok sevdiğimizle çözülemez. Başlangıçtaki soruyu şimdi daha açık

00:27:09 duyabiliyoruz: Bilim insanının sorumluluğu nerede başlar, başkalarının kararı

00:27:14 nerede ayrı bir sorumluluk doğurur? Yorumunuzda bir isimden önce bir ölçüt

00:27:19 yazın; sonra o ölçütü, düşüncenize karşı çıkan bir örneğe de uygulayın.